Zirvenin ardından yayımlanan Barış Deklarasyonu'nda Birleşmiş Milletler'in küresel sorunlarla mücadelede, uluslararası barış ve güvenliğin etkin olabilmesi için reforme edilmesine bağlılığı teyit edildi. Peki tarihi zirvede Trump, Putin ve Şi ne umuyordu, ne buldu? Zirvenin bir kazananı var mı? Nükleer vurgusu neden önemli? Beykoz Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ahmet Kasım Han ve Emekli Büyükelçi Dr. Ahmet Bülent Meriç, Milliyet.com.tr için yanıtladı.
Pek çok farklı kaynak, ara seçimlerde Cumhuriyetçilerin aldığı ciddi yenilgide faturayı büyük ölçüde Başkan Donald Trump'a kesiyor. Haliyle Trump'ın bu üçlü zirvede alınacak her kararı bir “zafer” olarak sunacağı görüşü ABD basınında da hakimdi. Dr. Ahmet Bülent Meriç burada bir çerçeve çizerken “ABD, Rusya ve Çin'i mümkün olduğunca frenlemek ve bir denge kurmak istiyor. Zira Amerika küresel çapta zorlanıyor ki son İran Savaşı bunu gösterdi” diyor ve devam ediyor:
“Artık bırakın 2.5 savaşın stresini, tek bir savaşı bile doğru düzgün yürütemiyor. Uçak gemisi ile kuvvet intikali yönteminin de artık işlemediğini İran gösterdi. Dolayısıyla Amerika da tabii ki mevcut düzeni muhafaza etmeye çalışıyor. Onun kaygısı da böyle bir compromis (Fr. karşılıklı tavizle anlaşma, uzlaşma) ile durumu muhafaza etmek ve üstünlüğünü devam ettirmek.”
Emekli Büyükelçi Dr. Meriç’e göre ABD’nin mevcut düzeni ve üstünlüğünü koruma arayışı, müttefiklerle kurulan ilişkilerin niteliğini de doğrudan etkiliyor. Kuzey Kore'yi ziyaret etmeden Çin'den ayrılan Trump'ın Avrupa'yı ve BM sistemini devreden çıkarmış göründüğünü vurgulayan Dr. Meriç, “Bu zirve biraz da dünyada şu an üç lider olduğunu gösteriyor” tespitini yaparken, ABD’deki olası siyasi değişimlere de “Tabii nihayetinde ABD'de Trump gitse dahi bu üç kutuplu tablo devam eder ancak daha değişik bir şekilde olur. Örneğin çok taraflılığa önem veren Demokratlar gelirse ilk olarak dış politikada Transatlantik ilişkileri tamirle işe başlayacaklardır, o zaman Avrupa’yı da resimde görmeye başlarız diye düşünüyorum” sözleriyle değiniyor.
Prof. Dr. Ahmet Kasım Han ise Trump’ın zirveden elde ettiği psikolojik ve diplomatik kazanımı çok daha temkinli ve mesafeli bir noktadan değerlendiriyor. Han’a göre bu buluşma Trump’a (ve daha sonra değineceğimiz Putin'e) “psikolojik olarak iyi gelmiş olabilir” ancak masadaki diğer iki aktör, Trump’ın “topal ördek” durumundan da daha zayıf bir konumda olduğunun farkında:
“Trump'ın zaman zaman ergen çocukları andıran bir yapıya bürünebildiğini artık dünya alem biliyor. Bunun yanında masadaki diğer iki lider de Trump'ın pozisyonunun 'topal ördek' durumundan daha fena bir noktada olduğunun farkında. Dolayısıyla burada ona gösterdikleri yakınlık daha ziyade Trump’ın bu zaaflı pozisyonunda onu daha manipüle edilebilir bir yerde tutmak açısından manalı. Zira iki sene daha bu Amerikan başkanıyla çalışacak bütün dünya. Dolayısıyla bu noktada onun iyi niyetini de muhafaza ediyor olmanın bir önemi var.”
Prof. Dr. Han, Çin diplomasisinin pragmatizmine de dikkat çekerek şu örneği veriyor:
“Yoksa Çin diplomasisi olur da yarın JD Vance, ABD Anayasası'ndaki mekanizmalarla Trump’ı bir biçimde başkanlık koltuğundan indirirse Trump’ın neye benzediğini bile yarım saat içinde unutur. Dolayısıyla şu anda gördüğümüz jestler biraz daha Trump’ın psikolojisine oynayan hareketler.”
Analizler Vladimir Putin'in, yıllardır süren Ukrayna Savaşı ile yıpranan imajını hala “dünya lideri” görüntüsü verdiği bu gibi zirvelerle onarma niyetinde olduğu yönünde. Dr. Ahmet Bülent Meriç “Burada aslında herkesin eşit kazanacağı bir oyun oynanmaya çalışılıyor” diye yorumlarına başlarken “nükleer” meselesinin kalınca altını çiziyor:
“En temelde Rusya'nın sıkıntısı Ukrayna defterini nükleer silahlara başvurmadan mevcut kazanımlarını koruyarak halletmek. Ukrayna’yı NATO’nun dışında tutmak ve NATO’nun doğuya doğru genişlemesini durdurmak. Çünkü Rusya’nın en büyük endişesi Batı’nın kendisinin tampon bölge olduğu olarak gördüğü alanlara yayılması ki zaten Ukrayna Savaşı oradan çıktı.”
Emekli Büyükelçi Dr. Meriç, bu üçlü zirvenin Putin'in meşruiyetini tasdik ettiğini tespitlerinin doğruluk payı olduğunu ifade ederken “Şu anda Transatlantik ilişkilerde müthiş bir bölünme mevcut. Avrupa'nın güçsüzlüğü ortaya çıkıyor” diyor ve “Burada liderlerin amaçları tabii ki barış ve güvenliği yeniden tesis etmek. Bu barış ve güvenliğin tesisinde Birleşmiş Milletler sistemi tamamen devre dışına çıkarılmış vaziyette” vurgusunu yapıyor.
Prof. Dr. Ahmet Kasım Han ise Putin’in zirveden “elde ettiği” öne sürülen bir meşruiyeti umursamayacağını savunuyor. Prof. Dr. Han’a göre Putin, bu tür buluşmalardan ne umarsa umsun, ortadaki gerçeklik aşikar, doğabilecek etki ise sınırlı:
“Putin'in Şi Cinping ev sahipliğinde Trump’la beraber ağırlanmanın kendi prestijini bir noktaya getireceğini düşünecek kadar saf olduğunu zannetmiyorum. 'Optics' derler İngilizcede buna biliyorsunuz, görüntü. Yani görüntü bakımından fena değil. Fakat dünyanın belki en tedirgin olunan ülkesinin otoriter nitelikli lideri ve kendi ismi dışında başkaca bir olumsuz sıfata ihtiyaç duymayan Donald Trump'la bir arada olmanın onu 'kurtarmayacağını' bilir. Putin açısından 'dünyanın en büyük üç gücünden biriyiz' demek iyi bir fırsat ama o kadar...”
Prof. Dr. Han, bu çerçevede zirvenin “uluslararası itibar” üretmeyeceğini vurgulayarak “Yani bahsettiğimiz şey bir uluslararası meşruiyet ise zirvenin böyle bir sonucu yok” diyor ve şöyle devam ediyor:
“Ama yani bu üç liderin kendi konumlarının teyidi bakımından bir anlam taşıyor mu, evet. Ama ne Trump ne Putin bu toplantının ardından dünyada daha fazla güvenilen, daha fazla saygı duyulan, daha fazla itibar gören, daha fazla inanılan, daha fazla kredibilite sahibi liderler olacak.”
Bunların yanında Putin’in tarihsel ve jeopolitik vurgularına da değinen Prof. Dr. Han, Avrupa'nın denklemden çıkarılma çabasının diplomatik açıdan hatalı olduğu görüşünde:
“Hem genel olarak Rus diplomasisi hem de Putin jeopolitik argümanlarla dünyaya ayar vermeyi, jeopolitik bravadoları sever, fakat Avrupa'yı tamamen denklemden çıkararak Rus diplomasisi açısından hata yaptığını düşünüyorum çünkü Avrupalılar, Amerikalılar olmadan da Ukrayna’ya sahip çıkabildiklerini gösterdiler ve bunu sürdürebilirler. Dolayısıyla Putin’in ortaya koyduğu argüman retorik ve optik bakımından Avrupalıların tedirgin olmasını sağlayabilir ama realitede aynı karşılığa sahip olduğunu düşünemeyiz. Ne Putin bir Stalin, ne Trump bir Roosevelt, ne de Çin İkinci Dünya Savaşı’nı kazanan güçlerin fiilen arasındaydı. Çin ordularının Japonya’ya girdiğinden benim haberim yok!”
Analizler, Şi Cinping'in Trump'ı havalimanında karşılamasından, zirvenin yapıldığı şehre Çin'in attığı her adımın bir mesaj taşıdığını gösteriyor. Hatırlatmak gerekirse 70'lerde küçük bir kasabayken şu an Çin'in ilerleyişinin en önemli sembollerinden birine dönüşen ülkenin Silikon Vadisi konumundaki Shenzhen tam da bu özellikleriyle bu tarihi zirveye ev sahipliği yapıyor. Şi'nin “Trump ve Putin'e zor günlerinde diplomatik bir alan açtığı” yorumları yapılırken Putin'in Çin'i de “İkinci Dünya Savaşı'nın galibi” ilan etmesi jeste bir karşılık olarak değerlendirilmekte. Aynı zamanda bu vurgu, Avrupa'nın tamamen denklemden dışlandığı ve o koltuğa Çin'in tüm ağırlığıyla oturduğu yorumlarını da beraberinde getiriyor.
Singapur, Ukrayna ve Japonya’da Türkiye’yi büyükelçi olarak temsil eden ve “Batı’nın Güvenlik Doktrinleri: Melez Savaş Konsepti” ile “Küresel Aktör Çin” adlı kitapların yazarı uluslararası ilişkiler uzmanı Emekli Büyükelçi Dr. Ahmet Bülent Meriç, “Çin her şeyden önce ABD'yi Pasifik'te sınırlamaya çalışıyor” ifadelerini kullanıyor ve şöyle devam ediyor:
“Çin’in 'Birinci Güvenlik Kuşağı' var Okinawa'dan Tayvan’a uzanır. Bu birinci güvenlik kuşağının ihlal edilmemesi ve Tayvan’da da ileriye gidilmemesi isteniyor. Bunun yanında 'barışçıl yükselme' politikasını da devam ettiriyor. Çin şu anda tamamen büyümeye, ekonomisini kuvvetlendirmeye odaklanmak istiyor. 'Barışı' muhafaza ederek yükselmeye çalışıyor.”
Prof. Dr. Ahmet Kasım Han, “Şi Cinping’in Trump ve Putin’e diplomatik bir alan açtığı” analizlerine kesinlikle katılmadığını vurgularken Pekin’in asıl kazancının, küresel düzeni tek kutuplu ya da ikili pazarlık alanına sıkıştırmak yerine çok taraflılığı korumak ve gündemi kendi ekseninde tutmak olduğunu ifade ediyor. Prof. Dr. Han ayrıca Çin ve Rusya'nın Sovyetler Birliği döneminden beri var olan yapısal mesafeye de dikkat çekiyor:
“Çin'in burada daha sorumluluk sahibi yaklaşımları var. Çin çok açık bir biçimde çok taraflılığın devam etmesini istiyor. Trump’ın veya Putin’in aklındaki türde bir dünya Çin’in işine gelmez. Çünkü Çin, Batı dünyasında Avrupa’yla kurabildiği ilişkilerden ve bu ilişkiler sayesinde Batı ittifakıyla var olan ilişki ve iletişimini sürdürebiliyor olmaktan memnun. Bunun tamamen Amerika’nın tekrar güdümüne dönmesini arzu etmez. Çin'in aynı zamanda Rusya’yla da Sovyetler Birliği’nden bugüne gelen ciddi ayrılıkları var. Şüphe duyanlar Şanghay İşbirliği Örgütü’nün ne olup ne olmadığına bakabilir.”
Zirvenin ciddiyetinin ve ehemmiyetinin yanında biraz magazinel bir soru olduğunu kabul etmekle birlikte ortada aşikar bir tablo varsa buna değinmek de gerekiyor. Bu çerçevede Emekli Büyükelçi Dr. Ahmet Bülent Meriç, “Şu an bir kazanan varsa o Çin gibi duruyor” ifadelerini kullanırken Prof. Dr. Ahmet Kasım Han “Magazinel ama iyi bir soru. Burada bir kazanan arıyorsak o isim, bütün bu zirveyi, tüm bu işleri becermiş olduğu için Çin. Çünkü bütün tanımlamaları Çin'in üzerinden yapıyoruz farkındaysak” diyerek Çin'in gündemi kontrol etme gücüne vurgu yapıyor ve yorumuna nüktedan bir şekilde şöyle devam ediyor:
“Kendini aldatarak iyi hissetme konusunda ise şampiyon Trump. Fakat kazanmanın kriteri görece daha sessiz bir pozisyonda olmak ise o zaman Putin'in kazandığını söyleyebiliriz.”
II. Dünya Savaşı esnasında Avrupa cephesi kapanırken 4 Şubat 1945 - 11 Şubat 1945 tarihleri arasında ABD, Birleşik Krallık ve Sovyetler Birliği liderleri (soldan sağa Birleşik Krallık Başbakanı Winston Churchill, ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt ve Sovyetler Birliği Komünist Partisi Genel Sekreteri Josef Stalin) savaş sonrası Almanya ve Avrupa'nın yeniden yapılanmasını görüşmek üzere bir araya gelmişti. (Fotoğraf: U.S. Army Signal Corps Collection)
Burada “Yalta” benzetmelerine de pas atan Dr. Meriç, “Zirveden önce ilk kez bu üç liderin bir araya gelecek olması akıllara Yalta Konferansı'nı getirdi lakin bu doğru değil. 'Dünya şekillendiriliyor' gibi yorumlar doğru olmaz. Bu ilk toplantıda temel prensipler üzerinde anlaşmaya çalışıldığını hissediyorum. Nedir bu prensipler? Nükleer silahlara başvurmamak. En önemli şey o. Üç liderin konuşmasını izlediğim zaman en öncelikli konunun nükleer silahlara başvurmamak olduğunu gördüm” diyor ve ekliyor:
“Neden böyle diyorsunuz derseniz; ABD ve Çin kullanmama taahhüdünde bulunmuşlardı ama Rusya bu taahhütte bulunmuyordu. Yani Rusya diyor ki, 'Eğer ben bir beka sorunuyla karşılaşırsam nükleer silahlara da başvurabilirim.' Tabii bu dünya barışını ciddi bir şekilde tehlikeye sokuyordu.”
Prof. Dr. Ahmet Kasım Han ise zirvedeki nükleer vurgusunun çok önemli olduğunun altını çiziyor. Bu bağlamda üç ülkenin hem içeriye yani masaya ve aslında kendilerine hem de dışarıya yani dünyanın geri kalanına bir mesaj verdiğini vurgulayan Prof. Dr. Han, “Dışarıya kendilerinin ne olduğunu hatırlatıyorlar. Kalan herkese amiyane tabirle 'Bir hizaya girin' demeye çalışıyorlar” ifadelerini kullanıyor. Bunun yanında son zamanlarda İran'da ya da Ukrayna'da nükleer silahlara başvurulabileceğine yönelik spekülasyonlara da nokta koyulduğunu belirten Prof. Dr. Han, söz konusu spekülasyonların gerçeğe dönüştüğü bir tablonun Çin'in işine hiç gelmeyeceğini vurgulayarak, “Dolayısıyla üç lider bir araya gelmişken nükleer silahların aslında birer siyasi silah oldukları ve kullanılabilirliklerinin bulunmadığı da teyit edilmiş oluyor. Bu da Çin'in diğer iki ülkeyi getirdiği noktayı gösteriyor” şeklinde konuşmakta.
“Bunların yanında nükleer meselesi Çin'in göreceli olarak diğer iki ülkeyle kıyaslandığında hem adet olarak hem de bunları hedefe ulaştırmakta kullanılan sistemler bakımından güçsüz olduğu bir alan” hatırlatmasını da yapan Prof. Dr. Han şu çarpıcı tespitleri yapıyor:
“Nükleere ilişkin bu üç ülkenin kendi tekellerinde vurgular yapması dünyanın diğer ülkelerinin nükleerleşme çabalarını ve heveslerini de genel olarak gayrimeşru hale getiriyor. Bu ABD'nin de işine gelir zira Trump da İran’la ilgili böyle bir pozisyon içerisinde. Dolayısıyla bu açıklamanın bir parçası olmak onun da gündemine uyumlu. Ruslar da bu çerçevede dengenin bozulmasını istemez. Tabii nükleer silah kullanma tehdidini ilk ortaya atan Putin'di ve Putin’in dünya genelinde çizdiği olgun, yetişkin bir lider imajına darbe vuran bir yaklaşımdı. Dolayısıyla o da sorumlu ve olgun liderler arasına döndüğünü ya da en azından bu noktada bir niyetinin olduğunu gösterdi.”





