Anadolu toprakları, insanlık tarihinin en köklü medeniyetlerine ev sahipliği yapmış eşsiz bir açık hava müzesi gibi. Göbeklitepe’den Troya’ya, Efes’ten Kapadokya’ya kadar uzanan bu kadim coğrafyada her taş, binlerce yıllık bir hikâyenin izini taşıyor. Bizler bu zengin mirasın tam kalbinde yaşadığımız için tarihimizin pek çok sayfasına aşinayız; ancak dünya, Anadolu'nun bağrında saklı kalan bazı büyük uygarlıkları henüz yeni keşfediyor. İşte bu kadim uygarlıklardan biri olan ve bir dönem Mısır firavunlarına kafa tutan Hititler, son arkeolojik keşiflerle birlikte uluslararası basında yeniden manşetlere taşındı.

MISIR FİRAVUNLARINA KAFA TUTAN KADİM SÜPER GÜÇ

Antik Mısır’ı, piramitleri, hiyeroglifleri ve Tutankhamun’u bilmeyen yoktur. Ancak bundan 3.500 yıl önce, Akdeniz dünyasında Mısır ile omuz omuza hüküm süren bir başka devasa süper güç daha vardı: Hititler.

Orta Anadolu’nun sarp coğrafyasından doğan bu güçlü imparatorluk; Babil’e seferler düzenlemiş, zırhlı savaş arabalarından oluşan korkutucu ordular kurmuş ve Büyük Ramses gibi efsanevi firavunlarla boy ölçüşmüştü. Tarih sahnesinden aniden silinene dek durdurulamaz bir güçtüler. Ancak yüzyıllar boyunca popüler tarih onları adeta unuttu.

35 ASIR ÖNCESİNİ ANLATAN ARŞİV: ÇOCUKLARI ÖLDÜREN SALGIN YAŞANMIŞ

Hititler, antik Šamuḫa ören yerinde yapılan çarpıcı bir keşifle yeniden manşetlerde.

Arkeologlar, günümüzde Sivas’ın Yıldızeli ilçesine bağlı Bedel köyü sınırları içinde yer alan Kayalıpınar Höyüğü olan Šamuḫa’da çivi yazısıyla işlenmiş 131 adet kil tabletten oluşan bir kraliyet arşivini gün yüzüne çıkardı.

Tabletlerin bir kısmı standart bürokratik işlere ışık tutarken, geri kalanı 35 asır öncesinin gündelik yaşamına dair şaşırtıcı derecede samimi ve zaman zaman sıra dışı kesitler sunuyor.

Savaş meydanlarındaki bilançoların ötesinde, bu tabletler çok daha insani bir kültürü gözler önüne seriyor. Tercüme edilen metinler arasında; gökyüzündeki kuş sürülerini takip edip hareketlerini kaydederek geleceği okumaya çalışan ve Hitit krallarına devlet işlerinde rehberlik eden kuş falcılarının detaylı kayıtları yer alıyor. Bir başka tablette ise Batı Anadolu’daki askeri komutanların, yerel bir isyanı bastırmak için kraldan acil takviye kuvvet isteyen çaresiz mesajları okunuyor.

En yürek burkan kayıtlar ise yüksek ateşe yol açan ve çok sayıda çocuğun hayatını kaybetmesine neden olan yıkıcı bir salgını anlatıyor. Araştırmacılar hastalığın tam olarak ne olduğunu henüz belirleyemese de tabletler, küçük bir prensesin trajik ölümü de dahil olmak üzere salgının yarattığı ağır yıkımı tüm canlılığıyla resmediyor.

Dünyanın geri kalanı Hititleri büyük ölçüde unutmuşken, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk bu kadim imparatorluğa derin bir ilgi duyuyordu. Kazı çalışmalarını bizzat teşvik eden Atatürk, bugün Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ne dönüşen kurumun temellerinin atılmasını sağladı.

1938’deki vefatının ardından Ankara’daki anıt mezarına uzanan tören yolunun, Hitit ikonografisinin ayrılmaz bir parçası olan taş aslan heykelleriyle donatılması da bu ilginin bir yansımasıydı.

ATATÜRK BU KADİM MEDENİYETE NEDEN BU KADAR ÖNEM VERİYORDU?

Müzenin Hititler uzmanı Mehmet Muhsiroğlu bu durumu şöyle açıklıyor: "Atatürk, modern Türkiye ile daha eski kültürlerimiz arasında bir ilişki kurmaya büyük önem veriyordu. Hititler ilk Anadolu imparatorluğunu, merkezi bir güç tarafından yönetilen ilk devleti kurmuşlardı."

Başka bir deyişle; bir zamanlar Hitit diyarının büyük bölümünü kapsayan bu coğrafyada yükselen yeni bir ulus için kusursuz bir modeldi.

Hitit sanatının kendine has gücü de bir diğer cazibe unsuruydu. Ankara’daki müze, Anadolu’nun dört bir yanından çıkarılan pek çok heykel ve kabartmayı koruyor; 20. yüzyıl Art Deco heykellerini andıran keskin, bloklu ve geometrik üsluplarıyla taş tanrılar, savaşçılar, aslanlar ve sfenksler bugün bile etkileyici.

Muhsiroğlu, "Ancak haklarında hâlâ bilmediğimiz pek çok şey var. Örneğin Orta Anadolu’ya yerleşmeden önce nereden geldikleri gibi" diye ekliyor.

Kökenlerine dair birbirine rakip çeşitli teoriler bulunuyor. Yakın Doğu’daki halkların çoğundan farklı olarak bir Hint-Avrupa dili konuştukları için bir teori Boğazlar üzerinden Avrupa’dan göç ettiklerini öne sürerken; bir diğeri Türkiye’nin hemen doğusundaki Kafkasya bölgesinden geldiklerini savunuyor.

Muhsiroğlu’na göre Hitit halkını ayıran özelliklerden biri, fethettikleri toplumların maddi ve manevi geleneklerini özümseme becerileriydi: “Bazen onlara 'Bin Tanrılı Halk' denir; çünkü gittikleri her yerde yerel tanrıları kendi dinlerine dahil etmişlerdir."

ATLI SAVAŞ ARABALARININ YER ALDIĞI TARİHTEKİ EN BÜYÜK MUHAREBE

Güçlü merkezi yönetimleri ve kültürel uyum yeteneklerinin yanı sıra Hititler, savaş arabası gibi askeri yeniliklerle de rakiplerine karşı ezici bir avantaj elde etti.

Mısırlılarla süregelen mücadeleleri, MÖ 1274 yılında bugünkü Suriye’de, Asi Nehri kıyısındaki Kadeş Savaşı ile doruğa ulaştı. Çarpışmaya 6.000’e varan sayıda savaş arabasının katıldığı tahmin ediliyor; bu, atlı savaş arabalarının yer aldığı tarihteki en büyük muharebeydi.

Savaşın çıkmaza girmesiyle yani iki tarafın da kazanamamasıyla sonuçlanmasının ardından iki süper güç, tarihin dönüm noktası niteliğindeki Kadeş Antlaşması’nı kaleme aldı. Antlaşma, bugünkü Suriye ve Lübnan’ın büyük bölümünü Hitit elinde bırakırken Mısır’ın Güney Levant üzerindeki nüfuzunu korumasını sağlayan fiili bir sınır çizdi. Antlaşmanın uluslar arasında barışın simgesi olarak taşıdığı kalıcı önemin bir göstergesi olarak, New York’taki Birleşmiş Milletler genel merkezinde bakır bir kabartma kopyası sergileniyor.

Mısırlılar antlaşmanın kendi versiyonlarını Luksor’daki tapınak duvarlarına kazırken, Hititler kendi kayıtlarını çivi yazılı kil tabletlere işledi; bu tabletlerin bir parçası bugün Ankara’daki müzede korunuyor.

Hitit kraliçelerinin özellikle dış ilişkilerde kullandığı nüfuz da kayıtlara geçmiş durumda. Müzenin en değerli eserlerinden biri, barışın sağlanmasına yardımcı olan diplomatik girişimlerin bir parçası olarak Kraliçe Puduḫepa’nın Büyük Ramses’in eşi Mısır Kraliçesi Nefertari’ye gönderdiği çivi yazılı dostluk mektubudur; Puduḫepa bu belgeyi nihayetinde kralın hemen yanında imzalamıştır.