Başbakan Ali ez-Zeydi’nin Ketaib Hizbullah’ın bölgeden çekilmesi ve güvenliğin Irak ordusuna devredilmesi yönündeki kararlı tutumu, yalnızca askerî bir anlaşmazlığı değil, ülkenin egemenlik yetkileri üzerindeki mücadeleyi de açığa çıkardı. İran’dan bir heyetin Bağdat’a gelerek hükümet temsilcileri, Şii Koordinasyon Çerçevesi liderleri ve silahlı gruplarla görüşmelere başlaması, ilk bakışta çatışmayı önlemeye yönelik diplomatik girişim olarak değerlendiriliyor.

Ancak Irak devletinin kendi topraklarında egemenlik kurmak için İran’ın arabuluculuğuna ihtiyaç duyması, krizin çözümünden çok Bağdat üzerindeki Tahran nüfuzunun yeniden kurumsallaşması riskini beraberinde getiriyor.

Irak’ın Babil vilayetindeki Curf el-Sahr, yıllardır merkezi hükümetin doğrudan denetiminin sınırlı kaldığı, İran’a yakın Ketaib Hizbullah’ın güçlü askerî varlık gösterdiği stratejik bölgelerden biri. Krizin fitilini ise bölgedeki petrol kaçakçılığına ilişkin istihbarat raporları ateşledi. Irak güvenlik birimlerinin yürüttüğü incelemelerde, petrol boru hatlarına yasa dışı müdahalelerde bulunulduğu, bazı noktalarda kaçak petrol işleme ve depolama faaliyetleri yürütüldüğüne ilişkin bulgular elde edildiği bildirildi.

Soruşturma kapsamında altı ayrı noktanın incelendiği, iki rafineri, bir tanker ve çeşitli depolama tanklarının tespit edildiği aktarıldı. Başbakan ez-Zeydi’nin dokuz güvenlik ve idari yetkilinin görevden alınması talimatını vermesi, Bağdat’ın meseleyi yalnızca kaçakçılık soruşturması olarak görmediğini ortaya koydu. Hükümet açısından Curf el-Sahr artık devlet gelirlerinin korunması, güvenlik kurumlarının denetlenmesi ve silahlı grupların ekonomik kaynaklar üzerindeki etkisinin sınırlandırılması bakımından kritik bir sınava dönüşmüş durumda.

Başbakan Ali ez-Zeydi’nin Irak ordusuna ve resmî güvenlik kurumlarına Curf el-Sahr’a girme talimatı vermesi, İran destekli Ketaib Hizbullah ile hükümet arasındaki gerilimi açık bir güç mücadelesine dönüştürdü. Bağdat yönetimi, bölgedeki bağımsız silahlı varlığın sona erdirilmesini ve güvenlik sorumluluğunun doğrudan devlet kurumlarına devredilmesini istiyor.

Ketaib Hizbullah ise silahlarını bırakmaya ve yıllardır kontrol ettiği bölgeden çekilmeye karşı çıkıyor. Örgüte çekilmesi için süre tanındığı bildirilmesine rağmen takvimin ayrıntıları kamuoyuyla paylaşılmış değil. Tarafların pozisyonlarını koruması, Irak ordusunun olası müdahalesini yalnızca güvenlik operasyonu olmaktan çıkararak ülke içindeki Şii silahlı yapılarla devlet güçlerini karşı karşıya getirebilecek bir gelişmeye dönüştürüyor. Bağdat açısından geri adım atmak devlet otoritesini zayıflatma, askerî müdahalede ısrar etmek ise iç çatışma riskini büyütme anlamına geliyor.

Krizin en dikkat çekici gelişmesi, İran’dan bir heyetin Bağdat’a gönderilmesi oldu. Al Arabiya ve Al Hadath kaynaklarına göre İranlı temsilciler, hükümet yetkilileri, Şii Koordinasyon Çerçevesi liderleri ve silahlı grupların yöneticileriyle görüşerek taraflar arasında uzlaşma zemini oluşturmaya çalışıyor.

Ancak Tahran’ın bu girişimi, Irak’ın iç güvenlik kararlarına dışarıdan müdahale tartışmasını da beraberinde getiriyor. Çünkü İran, anlaşmazlığın taraflarından biri olan Ketaib Hizbullah üzerinde tarihsel ve siyasi etkiye sahip bir aktör. Bu nedenle İran’ın arabuluculuğu tarafsız bir diplomatik girişim olarak değerlendirilemez. Tahran kısa vadede çatışmayı önleyebilecek bir uzlaşma sağlayabilir; ancak bu uzlaşmanın Irak hükümetinin egemenlik yetkilerini sınırlaması, uzun vadede daha büyük krizlerin önünü açabilir. Asıl tehlike, Bağdat’ın kendi güvenlik kurumlarıyla çözmesi gereken bir meselenin İran’ın onayına bağlı siyasi pazarlığa dönüşmesi.

Şii Koordinasyon Çerçevesi içerisinde gündeme getirilen uzlaşma önerisi, Ketaib Hizbullah’ın Curf el-Sahr’dan çekilmesi ve bölgenin kontrolünün Haşdi Şabi bünyesindeki, Şii dinî merciliğe yakın Atabat birliklerine devredilmesini öngörüyor. Bu formülün temel amacı, Irak ordusu ile Ketaib Hizbullah arasında doğrudan çatışmayı önlemek.

Ancak önerinin en tartışmalı yönü, bölgedeki askerî kontrolün doğrudan merkezi hükümete bağlı düzenli ordu birliklerine değil, Haşdi Şabi içerisindeki başka bir yapıya bırakılması. Atabat birliklerinin Ketaib Hizbullah ile aynı siyasi ve örgütsel çizgide bulunmaması önemli bir farklılık olsa da öneri, devletin doğrudan denetimi meselesini bütünüyle çözmeyebilir.

Üstelik bu formülün İran’ın katıldığı görüşmelerde şekillenmesi, Irak güvenlik mimarisindeki kararların hangi merkezde alındığı sorusunu daha da önemli hale getiriyor. Bağdat’ın kabul edeceği geçici bir uzlaşma, kalıcı ve denetlenebilir devlet otoritesine dönüşmediği sürece Curf el-Sahr’da yalnızca silahlı aktörlerin değişmesiyle sonuçlanabilir.

İran’ın Irak’taki silahlı gruplar üzerindeki etkisi, yıllardır Bağdat’ın bağımsız güvenlik politikası oluşturmasının önündeki temel sorunlardan biri olarak tartışılıyor. Curf el-Sahr krizinde Tahran’ın doğrudan devreye girmesi de bu yapısal sorunu yeniden görünür hale getirdi. İran’ın önceliği, Irak’ta kendisine yakın gruplarla merkezi hükümet arasında silahlı çatışma yaşanmasını önlemek olabilir.

Ancak bu yaklaşımın Irak devletinin güvenlik üzerindeki nihai karar yetkisini güçlendireceği kesin değil. Aksine, İran’ın belirleyici olduğu bir anlaşma, Ketaib Hizbullah ve benzeri yapıların Bağdat karşısındaki pazarlık gücünü korumasına hizmet edebilir.

Daha önemlisi, Irak hükümetinin kendi topraklarında askerî konuşlanma kararı alabilmek için dışarıdan gelen bir heyetle müzakere etmek zorunda kalması, diğer silahlı gruplara da benzer krizlerde yabancı desteğe başvurma imkânı sunabilir. Bu nedenle İran’ın müdahalesi çatışmayı geçici olarak durdurabilir, ancak devlet otoritesi sorununu çözmek yerine daha da derinleştirebilir.

Curf el-Sahr krizi, Irak’taki Şii siyasi hareketlerin kendi içerisindeki görüş ayrılıklarını da açığa çıkardı. Şii Koordinasyon Çerçevesi toplantılarında bölgenin geleceği ve silahlı grupların yeniden konuşlandırılması konusunda sert tartışmalar yaşandığı bildirildi.

Başbakan ez-Zeydi’nin doğrudan devlet kontrolünde ısrar etmesine karşılık bazı siyasi aktörlerin Haşdi Şabi üzerinden ara formül geliştirmeye çalışması, hükümet ile siyasi müttefikleri arasındaki yaklaşım farklılıklarını gösteriyor. Bu ayrışmanın temelinde yalnızca Curf el-Sahr’ın güvenliği değil, Irak’ta silahlı grupların gelecekte nasıl bir statüye sahip olacağı sorusu bulunuyor.

Başbakanın devlet otoritesini güçlendirme girişimi başarıya ulaşırsa İran’a yakın yapıların hareket alanı daralabilir. Buna karşılık siyasi uzlaşma adına hükümetin yetkilerinin sınırlandırılması, silahlı grupların mevcut nüfuzlarını korumalarını sağlayabilir. Dolayısıyla kriz, Irak Şii siyasetinde devlet merkezli güvenlik anlayışı ile silahlı grupların özerk hareket alanını korumaya çalışan yaklaşım arasındaki mücadeleyi de yansıtıyor.

Irak Ulusal Güvenlik Servisi Başkanı Basim el-Bedri’nin açıklamaları, Curf el-Sahr krizinin daha kapsamlı bir güvenlik reformunun parçası olduğunu gösteriyor. El-Bedri, silahların yalnızca devletin kontrolünde bulunmasını öngören hükümet planına katılmayı reddeden silahlı grupların Haşdi Şabi bünyesinde varlıklarını sürdüremeyeceğini açıkladı.

Planın ikinci aşamasında Curf el-Sahr dahil çeşitli bölgelerde silahlı grupların yeniden konuşlandırılması, Irak ordusunun ve merkezi güvenlik güçlerinin varlığının artırılması hedefleniyor. Ancak bu politikanın uygulanması, Haşdi Şabi içerisindeki farklı yapıların siyasi ve askerî konumları nedeniyle oldukça karmaşık. Bir tarafta devletin yasal güvenlik kurumları, diğer tarafta ise resmî güvenlik sistemiyle ilişkili olmakla birlikte bağımsız hareket etme kapasitesini koruyan silahlı örgütler bulunuyor.

Curf el-Sahr’da yaşananlar, hükümetin silahların devlet tekeline alınması yönündeki politikasının sahada ne ölçüde uygulanabileceğini gösterecek. Başarısızlık halinde yalnızca bu bölgedeki değil, Irak genelindeki benzer yapılanmaların tasfiyesi veya yeniden düzenlenmesi de zorlaşabilir.

Mevcut gelişmeler, Irak hükümetinin önünde üç temel ihtimal bulunduğunu gösteriyor. İlk senaryo, İran’ın ve Şii siyasi aktörlerin arabuluculuğuyla Ketaib Hizbullah’ın Curf el-Sahr’dan çekilmeyi kabul etmesi ve güvenliğin resmî kurumlara devredilmesi.

Bu seçenek kısa vadede çatışmayı önleyebilir ancak örgütün bölgedeki ekonomik ve siyasi etkisinin sona ermesini garanti etmiyor.

İkinci senaryo, kontrolün Haşdi Şabi içerisindeki Atabat birliklerine bırakılması ve tarafların geçici bir uzlaşmaya ulaşması. Böyle bir düzenleme gerilimi azaltabilir ancak devletin doğrudan denetimi konusundaki anlaşmazlığı bütünüyle ortadan kaldırmayabilir.

En tehlikeli üçüncü senaryo ise Ketaib Hizbullah’ın çekilmeyi reddetmesi ve Irak ordusunun bölgeye zor kullanarak girmesi. Böyle bir gelişme, Babil vilayetindeki sınırlı bir güvenlik krizini daha geniş bir iç çatışmaya dönüştürebilir. İran’ın müdahalesi de bu noktada iki yönlü sonuç doğurabilir: Tahran, müttefiklerini geri çekilmeye ikna ederek çatışmayı önleyebilir ya da onların siyasi konumlarını korumaya çalışarak Bağdat üzerindeki baskıyı artırabilir.

Irak’ın Egemenlik Sınavı: Son Kararı Bağdat Mı, Tahran Mı Verecek?

Curf el-Sahr krizinin geleceği, yalnızca Ketaib Hizbullah’ın bölgeden çekilip çekilmeyeceğiyle değil, Irak devletinin kendi güvenlik politikalarını dış müdahalelerden bağımsız uygulayıp uygulayamayacağıyla belirlenecek. Petrol kaçakçılığı soruşturmasıyla başlayan süreç, merkezi hükümetin silahlı gruplar üzerindeki otoritesini yeniden tesis etme mücadelesine dönüşmüş durumda. İran’ın Bağdat’a heyet göndermesi, Tahran’ın Irak içerisindeki askerî ve siyasi dengeler üzerinde hâlâ önemli bir etkiye sahip olduğunu gösterirken, aynı zamanda Irak’ın egemenlik sorununu daha görünür hale getiriyor. İran’ın sağlayabileceği geçici uzlaşma, Bağdat’ın karar alma yetkisini güçlendirmediği takdirde yeni krizlerin zeminini hazırlayabilir. Irak açısından asıl mesele Curf el-Sahr’ın hangi silahlı grubun kontrolünde kalacağı değil, ülkede silah kullanma ve güvenlik kararı alma yetkisinin tartışmasız biçimde devlete ait olup olmayacağı. Tahran’ın doğrudan müdahil olduğu bir çözüm, bu temel soruya yanıt vermediği sürece Curf el-Sahr krizini sona erdirmek yerine Irak’ın egemenlik mücadelesini daha da karmaşık hale getirebilir.