Uzun yıllar TRT ve TRT Çocuk kanalı bünyesinde çeşitli görevlerde yer alan iletişimci ve çocuk medyası uzmanı Bora Durmuşoğlu, Güney Kore'nin kültürel ihracat başarısında sanatçıları, yatırımcıları ve yayıncıları buluşturan üretim modelinin önemli rol oynadığını belirterek, Türkiye'nin de benzer bir sistemle hem küresel ölçekte ekonomik değer yaratabileceğini hem de temiz içerik üzerinden kültürel ihracatını güçlendirebileceğini söyledi.

Çocukların medya dünyasıyla kurduğu ilişki, izledikleri içeriklerin ötesinde dil, davranış, değer yargıları ve dünyayı algılama biçimlerini de etkiliyor. Dijital platformlar, sosyal medya ve yapay zekanın çocukların gündelik hayatındaki yerinin artması, medya içeriklerinin niteliğini ve çocuklar üzerindeki etkisini yeniden gündeme getiriyor.

Yakın zamanda Vadi Yayınları'ndan çıkan "En Yumuşak Güç: Çocuk Medyası ve Popüler Kültür" başlıklı çalışmaya imza atan Durmuşoğlu, çalışmasında çocukların hayatını kuşatan medya dünyasını çizgi filmlerden yapay zekaya, yerli içerik üretiminden dijital mahremiyete kadar uzanan geniş bir çerçevede ele alıyor.

AA muhabirine çocukların dijital içeriklerle kurduğu ilişkiye, küresel popüler kültürün etkilerine ve yerli ve nitelikli içerik üretiminin önemine dair açıklamalarda bulunan Bora Durmuşoğlu, çocukların medya içeriklerinden etkilenmesinin yeni bir durum olmadığını belirterek, geçmişte de masallar, çizgi filmler ve çizgi romanların çocukların kişisel gelişiminde ve karakter oluşumunda önemli rol oynadığını anlattı.

Bugün ise çocukların karşılaştığı mecraların ve içeriklerin çeşitlendiğine işaret eden Durmuşoğlu, çizgi filmler ve çocuk kitaplarının yanı sıra sinema filmleri, lisanslı ürünler, dijital oyunlar ve sosyal medya aracılığıyla çocuklara hayatın hemen her alanında ulaşılabildiğini kaydetti.

Durmuşoğlu, dijital dünyanın sunduğu imkanların beraberinde yeni etkiler ve sorumluluklar da getirdiğinin altını çizerek, "Çocuk medyası, geleneksel mecralardan artık dijital mecralara çok pozitif bir şekilde kaydı. Pozitif derken iyi bir şey söylemeye çalışmıyorum. Zamanın akışına uygun olarak bir şekilde kaymayı başardı ve bunu da çok iyi kullanıyor. Sadece çocuklara ticari bir meta olarak yaklaşanlar da var. Çocukları kendi etki alanının içerisine almaya çalışan gruplar da var ve çocuklar da en zayıf halka olduğu için ekranda gördüğü her şeyden günümüzde ister istemez çok fazla etkileniyor." dedi.

"Çocuk içeriklerinde de zirveyi zorlayabilecek potansiyelimizi değerlendirebiliriz"

Çocuk medyasının kültürel olduğu kadar ekonomik bir boyutunun da bulunduğunu vurgulayan Durmuşoğlu, başta ABD olmak üzere Batılı ülkelerin büyük stüdyolarda ürettikleri animasyon, sinema filmi ve çizgi dizileri dünyanın farklı bölgelerine ihraç ettiğini belirtti.

Durmuşoğlu, bu yolla yalnızca ekonomik kazanç elde edilmediğini, aynı zamanda kültürel değerlerin de dolaşıma sokulduğunu söyleyerek, dünyada nitelikli ve temiz içeriğe duyulan ihtiyaca dikkati çekti.

Türkiye'nin bu alanda önemli bir potansiyele sahip olduğunu ifade eden Durmuşoğlu, Türk aile yapısının çocuklar için güvenilir ve nitelikli içerik üretimini destekleyebilecek güçlü bir kültürel zemin sunduğunu kaydetti.

Durmuşoğlu, temiz içerik ihtiyacına sadece Türkiye'de değil, dünyanın her tarafında gereksinim duyulduğunu aktararak, şöyle devam etti:

"Çocuklarını o Amerikan medyasının ürettiği 'kirli' diye tabir edebileceğimiz içeriklerden koruyarak büyütmek istiyorlar. Bu potansiyeli de biz değerlendirebiliriz ve bunu başaran arkadaşlarımız da var. Çok güzel senaryolar yazılıyor, projeler ortaya çıkarılıyor, animasyon filmleri hazırlanıyor. Bunların hepsini dijital dünyaya uygun bir şekilde geliştirirsek, bence dizilerde nasıl dünyada ilk üçte yer alıyorsak, çocuk içeriklerinde de zirveyi zorlayabilecek potansiyelimizi değerlendirebiliriz."

"Çocuklarımızın zarar görmediği, zihinlerinin bulanmadığı tüm içerikleri temiz içerik olarak adlandırmak mümkün"

Temiz içerikleri çocukların yaş grubuna, gelişimine uygun ve yanlış örnekleri vermekten imtina eden içerikler olarak özetleyen Durmuşoğlu, şunları kaydetti:

"İçerikler, yaşa uygun olarak tüketilmesi gereken şeyler. Bunu dünyanın her tarafında insanlar kategorize ediyorlar. Biz de Türkiye'de aslında kategorize ediyoruz. Örneğin 3 yaşa kadar hiç kimseye ekran tavsiye etmiyoruz. 3-6 yaş grubuna kendi yaşına uygun, 6-9 yaşa ve 9-12 yaşa kendi yaşlarına uygun içerikler olması gerektiğini düşünüyoruz. Burada birçok kazanım ve değeri de o yaşlara uygun içeriklerin içerisine yedirmek gerekiyor. Çocuklara salt eğitici, didaktik şeyler değil de aslında eğlendirerek vermek istediğimiz mesajları sunabileceğimiz içeriklere temiz içerik diyebiliriz. Aynı şekilde aile yapısının, milli ve manevi değerlerin korunduğu içeriklere de temiz içerik diyebiliriz. Çocuklarımızın zarar görmediği, zihinlerinin bulanmadığı tüm içerikleri temiz içerik olarak adlandırmak mümkün."

Durmuşoğlu, bugün anne ve babaların ekranları bir çocuk bakıcısı gibi kullandığı yorumunu yaparak, "Çocuk yemek yemek istemediğinde, yaramazlık yaptığında uslu durması için önüne ekran konuluyor, ödevini yapması için ekran ödül olarak veriliyor veya uyuması için dahi çocuğa bir şekilde ekran eline tutuşturuluyor. Bu da genelde 0-3 yaşta başlıyor. Çünkü annelerin özellikle çocukla ilk defa temas ettiği ve çok yorulduğu, çok zorlandığı dönemlerde bir çıkış noktası arıyorlar. İşte bu çıkış noktasında ekran olmaması gereken bir kurtarıcı rolüne bürünüyor." diye konuştu.

Bu durumun birçok olumsuzluğa sebep olduğuna işaret eden Durmuşoğlu, şu değerlendirmelerde bulundu:

"Başta (çocuklarda) konuşmanın gecikmesi literatürde birçok kişinin kabul ettiği bir gerçek. Odaklanma problemlerinin, el becerilerinin veya benzeri tüm gelişim unsurlarının sekteye uğradığı bir döneme sebep oluyor ve bunun olmaması için de biz mümkün mertebe annelerin sabırlı olmasını, alternatif bir şeyler bulmasını tavsiye ediyoruz. Hem medyada hem psikolog arkadaşlar hem de çocuk gelişimci arkadaşlar, herkes 3 yaşa kadar çocukların ekranla bir şekilde buluşmaması gerektiğini savunuyorlar."

Durmuşoğlu, bir baba olarak kendi deneyimini de paylaşarak, küçük kızını 3 yaşına kadar ekrandan uzak tuttuklarını, sonrasında ise ekranla kademeli olarak tanıştırdıklarını anlattı.

Bu süreçte kızının Türkçe gelişiminin olumlu etkilendiğini, ekran dışındaki oyun ve etkinliklerle vakit geçirmekte zorlanmadığını belirten Durmuşoğlu, çocukların ekran olmadan da eğlenebileceğini ve farklı alışkanlıklar geliştirebileceğini kendi deneyimleriyle gördüklerini ifade etti.

"Çocukların medya tüketimi bizden çok daha hızlı"

Bora Durmuşoğlu, artık çocukların medya içeriklerini de çok hızlı tükettiklerini söyleyerek, "Örneğin biz yetişkinler olarak herhangi bir video platformunda 1.25'te, 1.5x'te video izlemekte zorlanıyoruz. Ama yeni nesil çocukların 1.5x'i, 1.75'i ya da 2x'i çok rahat tüketebildiklerini görüyoruz ve bu oldukça şaşırtıcı. Bu aynı zamanda şunu gösteriyor, çocukların medya tüketimi bizden çok daha hızlı ve seçenekleri de çok daha fazla olduğu için o seçenekleri beslemek zorundayız." dedi.

Sosyal medyayla birlikte çocukların ve yetişkinlerin bir içeriği izleyip izlememeye ortalama 1,7 saniye içinde karar verdiğine dikkati çeken Durmuşoğlu, bu durumun hem içerik üreticileri hem de izleyiciler açısından yeni zorluklar ortaya çıkardığını, çok sayıda seçenek arasından tercih yapmanın giderek zorlaştığını ve medya dünyasının da yeni neslin hızla değişen beklentilerine ayak uydurmak durumunda kaldığını söyledi.

Durmuşoğlu, bugün çocukların bir içerik bombardımanıyla karşı karşıya olduğunu vurgulayarak, "Biz, 'temiz içerik' diye tabir ettiğimiz şeyleri çoğaltırsak, niteliğini, kalitesini, güzelliğini arttırabilirsek, çocuklara bunları istemedikleri kadar çok sunabilirsek bence bir koruma kalkanı oluşturmuş oluruz ve böylece çocuklar hem özgürlüğü kısıtlanmadan istedikleri içeriklere ulaşmış olurlar hem de ebeveynler, eğitimciler, kamu otoriteleri gönül rahatlığıyla çocukları ekranda karşı karşıya bırakabilirler." dedi.

"Sanatçıyı, yatırımcıyı ve yayıncı kuruluşları bir araya getiren bir sistem"

Temiz içerik üretimi noktasında Malezya'nın güzel bir örnek olduğunu aktaran Durmuşoğlu, şu bilgileri verdi:

"Kanada'dan çok güzel örnekler görüyoruz ama bu noktada rol model alınması gereken sistemlerden bir tanesi bence (Güney) Kore'ninki. Ne kadar içeriklerini tasvip etmesek de aslında sistemleri çok doğru bir sistem. Sanatçıyı, yatırımcıyı ve yayıncı kuruluşları bir araya getiren bir sistemleri var ve bu sistemle herhangi bir içerik ürettiklerinde dünyanın birçok ülkesini aynı anda ihraç edebiliyorlar. Şu an Kore kültürünün dünyanın her tarafında bilinmesinin ana sebeplerinden bir tanesi bu."

Durmuşoğlu, Türkiye'de sanatçıları, yatırımcıları ve yayıncıları bir araya getiren benzer bir modelin oluşturulmasının önemine işaret ederek, bu sayede yerli yapımların uluslararası pazarlara açılabileceğini, böyle bir girişimin hem ekonomik değer üretebileceğini hem de temiz içerik arayışındaki ülkelere Türk kültürünün ihraç edilmesine katkı sağlayabileceğini ifade etti.

Türkiye'de çocuk medyası konusunda yapımcı, yayıncı, yazar ve senaristlerin yanı sıra ebeveynlerde de önemli bir farkındalık bulunduğunu söyleyen Durmuşoğlu, Milli Eğitim Bakanlığı ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının medya, dijital ve finansal okuryazarlık konularındaki çalışmalarından bahsederek, çocukların dijital dünyanın risklerinden korunmasına yönelik toplumsal duyarlılığın arttığını aktardı.

Sosyal medya kullanımına yönelik yaş sınırlamalarını da bu farkındalığın bir göstergesi olarak değerlendiren Durmuşoğlu, çocukların dijital ortamda güvenliğini sağlamaya yönelik çalışmaların sürdürülmesi gerektiğini vurguladı.

"'Çocuk Medyası Sözlüğü' kısmı da kısmen yaklaşık 500 maddeyle oluşmuş oldu"

Durmuşoğlu, "En Yumuşak Güç: Çocuk Medyası ve Popüler Kültür" başlıklı çalışmasını 2 yılda tamamladığını belirterek, sektördeki deneyimlerini, toplantı ve proje notlarını, yapımcı ve yayıncılarla yaptığı görüşmeleri temel alarak alanın ihtiyaçlarını ve dikkat edilmesi gereken noktaları kaleme aldığını kaydetti.

Çalışmanın içinde yer alan "Çocuk Medyası Sözlüğü"ne değinen Bora Durmuşoğlu, şu bilgileri verdi:

"Gittiğimiz, davet edildiğimiz, konuşma yapmaya çalıştığımız, kendi tecrübelerimizi aktarmaya çalıştığımız her yerde insanlar bazı terimleri ilk defa duyuyormuş gibiydiler ama bunlar gerçekten kritik terimlerdi. Bu terimleri de ayrı bir şekilde listeledim. Muhtemelen belki dünyada da ilktir bilmiyorum ama 'Çocuk Medyası Sözlüğü' kısmı da kısmen yaklaşık 500 maddeyle oluşmuş oldu. Hem kitabın hem de sözlük kısmının hem çocuk gelişimcilerine hem de genç iletişimcilere, çocuk psikologlarına, yapımcılara, yayıncılara ve elbette ebeveynlere faydalı olacağı kanaatindeyim. Çünkü hem bir baba gözüyle hem de profesyonel bir çocuk medyacısı gözüyle yazmaya çalıştım."