Türk tarihine ilişkin dikkat çekici bir araştırma, Göktürklerin yaşam biçimi ve şehircilik anlayışını yeniden gündeme taşıdı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Sinoloji Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Gürhan Kirilen ile Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Tarih Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, Bilge Kağan’ın Saray Şehri'nin yerini belirlemeye yönelik önemli bulgulara ulaştı.

Araştırmanın temelini, 13. yüzyılda yaşamış Kitan asıllı devlet adamı, alim ve şair Yelü Zhu’nun Shuangxi Zuiyin adlı şiir derlemesinde yer alan bir açıklama oluşturuyor. İki akademisyen, tarihî kayıtta verilen mesafe ve konum bilgilerini günümüz uydu görüntüleriyle karşılaştırarak Moğolistan’ın Arhangay eyaletindeki Hotont kasabası çevresinde tarihî yapı kalıntılarını belirledi.

Araştırmacılar, Hotont bölgesindeki kalıntıların Bilge Kağan’ın hükümdarlık dönemine, yani 8. yüzyıla ait olabileceğini değerlendiriyor.

Araştırmanın ayrıntılarını Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç TRT Haber’e anlattı.

Keşfin başlangıcı 13. yüzyıla ait bir şiir notu

Erkoç, araştırmanın izini ilk sürenin Prof. Dr. Gürhan Kirilen olduğunu söyledi. Kirilen, Yelü Zhu’nun şiirlerini incelerken Bilge Kağan’ın Saray Şehri'ne ilişkin dikkat çekici bir açıklamayla karşılaştı.

Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, keşif sürecini anlatırken Kirilen’in bu bilgiyi kendisi ve birkaç meslektaşıyla paylaştığını belirtti. Böylece araştırmanın tarihi ve arkeolojik boyutları birlikte ele alınmaya başlandı.

Erkoç, ortak makalenin hazırlanması sırasında kendisinin arkeolojik boyuta, Gürhan Kirilen'in ise Yelü Zhu'nun kimliği, şiiri ve tarihi kaydın incelenmesine odaklandığını belirtti.

Cengiz Han’ın ünlü danışmanı Yelü Chucai’ın oğlu olan Yelü Zhu, 1221-1285 yılları arasında yaşadı. Moğol İmparatorluğu döneminde önemli devlet görevlerinde bulunan Yelü Zhu, gençlik yıllarını Kara Korum çevresinde geçirdi. Bölgeyi yakından tanıyan şair, tarihi ve coğrafi konulardaki ayrıntılı açıklamalarıyla da dikkat çekiyordu.

Kirilen’in tespit ettiği kayıt, Yelü Zhu’nun Kara Korum’un ele geçirilmesi üzerine yazdığı şiire eklediği açıklama notunda bulunuyordu.

Yelü Zhu, notunda Kara Korum’un Bilge Kağan’ın eski toprakları olduğunu belirtiyor, 1235 yılında Ögedey Kağan tarafından Kara Korum’da Wan’an Sarayı’nın inşa ettirildiğini aktarıyordu. Ardından Bilge Kağan’ın Saray Kenti'nin kalıntılarının Kara Korum’un 70 li (yaklaşık 35 km) kuzeybatısında bulunduğunu bildiriyordu. Köl Tigin Anıtı'nın da söz konusu kalıntıların 70 li kuzeydoğusunda olduğunu kaydediyordu.

Doç. Dr. Erkoç, Yelü Zhu'nun verdiği bu bilgilerin önemine dikkat çekerek şairin hem Kara Korum'u hem de Köl Tigin Yazıtı'nın bulunduğu Orhun Vadisi'ni yakından tanıdığını vurguladı.

Uydu görüntülerinde surlarla çevrili kale tespit edildi

Tarihi kayıtta verilen bilgiler günümüz uydu görüntüleriyle karşılaştırıldı. Çin ölçü birimi olan li'nin yaklaşık 500 metreye karşılık geldiği hesaplandığında, tarif edilen yerin Kara Korum'un yaklaşık 35 kilometre kuzeybatısında, Köl Tigin Anıtı'nın ise yaklaşık 35 kilometre güneybatısında bulunması gerekiyordu.

Google Earth ve farklı uydu görüntüleme platformları üzerinden yapılan incelemelerde bu iki mesafenin işaret ettiği bölgede dikkat çekici yapı kalıntılarına rastlandı.

Moğolistan'ın Arhangay eyaletine bağlı Hotont kasabasının hemen kuzeydoğusunda bulunan alanda uzun sur duvarlarıyla çevrelenmiş bir kale, merkezinde saray olabileceği değerlendirilen bir yapı ve surların dışında başka bir saray benzeri yapı tespit edildi.

Araştırmanın en dikkat çekici yönlerinden biri, tarihi kaynakta Bilge Kağan’ın Saray Şehri'ne ilişkin açık bir konum tarifinin bulunması. Bununla birlikte Hotont'ta uydu görüntülerinde tespit edilen yapıların hangi döneme ait olduğunun kesinleştirilmesi için arkeolojik incelemelere ihtiyaç duyuluyor.

"Göktürklerde şehirleşme Uygurlardan çok daha önce başladı"

Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç'a göre araştırmanın en önemli sonuçlarından biri, Türklerde şehirleşmenin yalnızca Uygurlarla başlatılması yönündeki yaygın yaklaşımın yeniden değerlendirilmesi.

Erkoç, Göktürklerin kültür ve yaşam tarzından söz eden Çin kaynaklarının çoğunlukla genelleyici ifadeler kullandığını belirterek, bu kaynaklarda Türklerin suları ve otlakları takip ederek göç ettiklerinin anlatıldığını söyledi.

Ancak Erkoç'a göre bu anlatım, Göktürk toplumunun bütün yaşam biçimini açıklamıyor. Orhun Yazıtları'nda Togu Balık ve Amga Korgan gibi şehir ve kale adlarının geçmesi, Göktürklerin yerleşik yaşamla da ilişkili olduklarını ortaya koyuyor.

Erkoç, Türklerde şehirleşmenin başlangıcının genellikle 744-840 yılları arasında hüküm süren Uygur Kağanlığı ile ilişkilendirildiğini, ancak bu sürecin çok daha eski dönemlere uzandığını ifade etti. Asya Hunları döneminde de şehirleşmenin başladığına ilişkin çeşitli çalışmalar bulunduğunu hatırlattı.

Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç'a göre Orhun Vadisi'ndeki yerleşim geleneği Göktürklerden önceki dönemlere kadar uzanıyor olabilir. Uygurlar ise kendilerinden önce başlamış olan bu geleneği devralıp geliştirmiş olabilir.

Orhun Vadisi'nde 50 dolayında yerleşim tespit edildi

Makalede dikkat çekilen bir diğer konu, Moğolistan'daki arkeolojik araştırmaların henüz yeterli düzeye ulaşmamış olması.

Bugünkü Moğolistan topraklarında Hun, Göktürk, Uygur, Kitan ve Moğol dönemlerine ait çok sayıda yerleşim kalıntısı bulunuyor. Ancak bunların büyük bölümünde henüz kapsamlı kazılar gerçekleştirilmiş değil.

Orhun Vadisi'nde son yıllarda yapılan yüzey araştırmalarında çoğunluğu Uygur dönemine tarihlendirilen yaklaşık 50 yerleşim tespit edildi. Bu alanlar arasında kaleler, Uygur soylularının kışlakları ve anıt-mezarları da bulunuyor.

Doç. Dr. Erkoç, bu yerleşimlerin büyük bölümünde henüz kazı yapılmadığına dikkat çekerek, mevcut Uygur dönemi yapılarının altında Göktürk dönemine ait daha eski katmanların bulunup bulunmadığının bilinmediğini ifade etti.

Erkoç'a göre Hotont bölgesindeki tarihî kalıntılar da benzer bir geçmişe sahip olabilir. İleride yapılacak arkeolojik çalışmalar, bölgedeki yerleşim tarihine ilişkin bilgileri önemli ölçüde değiştirebilir.

"Konargöçer ve yerleşik yaşam aynı anda sürdürüldü"

Araştırmanın ortaya koyduğu tarihî ve arkeolojik veriler, Göktürk toplumunun tek tip bir yaşam biçimine sahip olmadığını gösteren önemli ipuçları sunuyor.

Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, Göktürklerin Çin kaynaklarında anlatıldığı gibi tamamen konargöçer bir toplum olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirterek, halkın büyük olasılıkla konargöçer ve hayvancılık ağırlıklı yaşamını sürdürdüğünü söyledi.

Bununla birlikte Erkoç, özellikle yönetici seçkinlerin yerleşik yaşama yönelmeye başladıklarının ve konargöçer yaşamla yerleşik hayatın aynı anda sürdürüldüğünün anlaşıldığını ifade etti. Bu değerlendirme, Türk tarihindeki şehirleşme sürecinin Uygurlarla başlamadığı, daha eski dönemlere uzanan bir geçmişe sahip olduğu yönündeki görüşleri güçlendiriyor.

Türk dünyasının ortak kültürel mirasına katkı

Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, Bilge Kağan'ın bir saray şehri inşa ettirmiş olmasının yalnızca Göktürk tarihi açısından değil, bütün Türk dünyasının ortak mirası bakımından da önemli olduğunu vurguladı.

Erkoç'a göre böyle bir saray şehrinin varlığının bilimsel çalışmalarla doğrulanması, Göktürk mirasını taşıyan bütün Türk toplulukları açısından ortak bir kültürel değer oluşturacak.

Araştırmanın ilerleyen aşamalarında Hotont bölgesinde yapılacak yüzey araştırmaları ve arkeolojik kazılar, Göktürklerin mimarisi, şehircilik anlayışı ve yönetici sınıfın yaşam biçimi hakkında yeni bilgiler sağlayabilir.

Hotont'taki yapıların altında Göktürk dönemine ait bir katmanın bulunması ve bunun arkeolojik kazılarla doğrulanması halinde, Orhun Vadisi'ndeki şehirleşme tarihine ilişkin bilgiler önemli ölçüde değişebilir. Böylece Bilge Kağan döneminin mimari ve siyasi mirası hakkında yeni bir araştırma alanı açılabilir.