KORAY TAŞDEMİR - İstanbul'un Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerinden bugüne ulaşan tarihi sarnıçları, yüzyıllar boyunca şehrin su ihtiyacını karşılamalarının ardından geçirdikleri dönüşümle farklı işlevler üstlenerek kentin kültürel mirasındaki yerlerini koruyor.

Anadolu Ajansının (AA) "İstanbul'un Su Uygarlığının Şahitleri: Sarnıçlar" başlıklı dosya haberi kapsamında Karagümrük'teki Aetios, Yavuz Selim'deki Aspar, Fındıkzade'deki Hagios Mokios ve Bakırköy'deki Fildamı açık hava sarnıçlarının yanı sıra Yerebatan, Binbirdirek, Şerefiye, Zeyrek ve Nuruosmaniye sarnıçlarının yüzyıllar boyunca üstlendikleri roller, farklı amaçlarla kullanıldıkları dönemler ve bugüne ulaşan izleri ele alındı.

AA, dosya haber çalışmasında bu devasa su yapılarının özelliklerini ve son durumunu sanat tarihçilerinin ve alanında uzman akademisyenlerin anlatımıyla okuyucuyla buluşturacak.

Çalışmanın ilk bölümünde Fatih Belediye Başkanı Mehmet Ergün Turan, AA muhabirine İstanbul'daki sarnıçların büyük bir bölümünün yer aldığı Fatih'te, belediye tarafından açık hava sarnıçlarında gerçekleştirilen restorasyon ve konservasyon çalışmalarını anlattı.

İstanbul'daki açık hava sarnıçları, devasa açık havuzlar olarak yüzyıllar boyunca kentin su ihtiyacını karşılayan önemli yapılar olarak biliniyor. Bizans döneminde su depolayan bu yapılar, Osmanlı döneminde tabanlarında toprak birikmesiyle mahallelilerin sebze ve meyve yetiştirdiği "çukurbostan"lar olarak kentin sosyal hafızasına kazındı.

Bunların arasında 5. yüzyılda İmparator 2. Theodosius döneminde inşa ettirilen ve 244 metrelik uzunluğuyla dikkati çeken Karagümrük'teki Aetios Sarnıcı yer alıyor. Yüzyıllarca bostan olarak kullanılan devasa çukur, Vefa Stadyumu olarak kente hizmet veriyor.

Bizans İmparatoru 1. Leon döneminde General Aspar tarafından 459 yılında inşa ettirilen Aspar Sarnıcı, Osmanlı döneminde bostan olarak kullanıldıktan sonra zamanla bir mahalleye dönüştü. İçinde evlerin, küçük bir caminin ve sebze bahçelerinin bulunduğu sarnıç, Yavuz Selim Yaşam Merkezi ve park olarak halkın kullanımında bulunuyor.

İmparator Anastasios dönemine tarihlenen Fındıkzade'deki Hagios Mokios Sarnıcı da uzun yıllar kentin taze sebze ihtiyacını karşılayan geniş bostan alanlarından biri olarak kullanıldı. Fındıkzade Çukurbostan Yaşam Merkezi olarak faaliyet gösteren mekan, ilçe sakinlerine yeşille buluşup piknik yapma imkanı sağlıyor.

Bizans döneminde 5. veya 6. yüzyılda inşa edildiği tahmin edilen Fildamı Sarnıcı ise Magnaura Sarayı ile çevresinin su ihtiyacını karşıladı. Sarnıcın işlevini kaybetmesinin ardından burada orduya ait filler barındırıldı. Osmanlı döneminde de "fillerin barınağı" olarak kullanılan yapı bugün bazı kültürel etkinliklere ev sahipliği yapıyor.

Kapalı sarnıçlar mimari ihtişamlarıyla ziyaretçilerini ağırlıyor

Açık hava sarnıçlarının spor ve yaşam alanlarına uzanan kaderinin aksine, kentin altını ağ gibi saran kapalı sarnıçlar mimari ihtişamlarıyla bugün uluslararası düzeyde müze ve kültür-sanat mekanları olarak varlıklarını sürdürüyor.

1. Justinianus tarafından 6. yüzyılda yaptırılan 336 dev sütunuyla "Yerebatan Sarayı" olarak da anılan Yerebatan Sarnıcı, Medusa başları ve büyüleyici atmosferiyle kentin en çok ziyaret edilen ikonik su yapısı konumunda bulunuyor.

4. yüzyılda, 1. Konstantin döneminde yaptırılan 224 sütunlu Binbirdirek Sarnıcı, kentin en eski ve en büyük kapalı su depolarından biri olarak sergilere, davetlere ve organizasyonlara ev sahipliği yapıyor.

12. yüzyılda İmparator 2. İoannes Komnenos ve eşi İrene tarafından inşa ettirilen Pantokrator Manastırı (Zeyrek Camisi) külliyesinin su ihtiyacını karşılayan Zeyrek Sarnıcı, içerisinde yer alan sütunlar ve kemerli yapılarla dönemin mühendislik dehasını yansıtıyor. Sarnıç sergi ve etkinlik alanı olarak kullanılıyor.

2. Theodosius dönemine ait Şerefiye Sarnıcı, yürütülen restorasyon çalışmalarının ardından 360 derece projeksiyon mapping gösterilerinin sunulduğu, tarihle dijital sanatın kesiştiği modern bir kültürel etkinlik alanı olarak işlev görüyor.

Nuruosmaniye Camisi'nin altındaki 18. yüzyıl Osmanlı dönemine ait Nuruosmaniye Sarnıcı ise Osmanlı anıtsal mimarisinde su mühendisliğinin ulaştığı noktayı gözler önüne seriyor.

İsimlerini bulundukları yerlerden, çevrelerindeki yapılardan veya inşa eden komutan ve imparatorlardan alan bu sarnıçlar, bugün de kentte hızla akıp giden günlük yaşamın içinde önemlerini koruyor.

"Kentteki dört açık hava sarnıcından üçü Fatih'te"

Fatih Belediye Başkanı Turan, İstanbul'daki sarnıçların yüzde 90-95'inin Fatih'te yer aldığını belirterek, şu bilgileri verdi:

"Kentteki dört açık hava sarnıcından üçü Fatih'te. Fatih'te üç açık sarnıçla beraber çokça da kapalı sarnıç var. Binbirdirek Sarnıcı, Şerefiye Sarnıcı, Zeyrek Sarnıcı'nın yanında birçok binanın altında da sarnıçlar var. Ama 5. yüzyıldan kalan üç tane büyük açık sarnıç var ki bu sarnıçlar hem Roma hem Bizans hem de Osmanlı döneminde bölgenin su ihtiyacını karşılamak üzere kullanılmış. Dolayısıyla bu manada dünyada da çok özel sarnıçlar bunlar."

Osmanlı'nın son dönemlerinde açık sarnıçların bostan olarak kullanıldığını, bugünlerde ise park haline getirildiğini anlatan Turan, yine Aetios Sarnıcı'nın da stadyum olarak hizmet verdiğini dile getirdi.

Turan, ilçedeki açık hava sarnıçlarının kayıt altına alındığını, rölöve projelerinin hazırlanıp restorasyon için planlarının yapıldığını belirterek, şöyle devam etti:

"Bu sarnıçlar son 2-3 yılda, tarihi boyunca ilk defa kayıt altına alındı. Bütün sarnıçlarımızın rölövelerini aldık. Sarnıç duvarlarında tamamlayıcı müdahale yerine bilimsel dondurma ve konservasyon yöntemini benimsedik. Mesela şu anda bulunduğumuz Aspar Sarnıcı'nda da dondurma işlemiyle beraber konservasyon ve restorasyon işlemi yaptık. Bu yapıların duvar kalınlıkları yaklaşık 6 metre civarında. Fakat ön yüzlerinde yüzyılların getirdiği tahribatla dökülmeler vardı. Hocalarımız, bilim kurulumuz ve koruma kurulumuz bu dökülen kısımların tamamlanması değil, dondurulması şeklinde karar verdi."

Aspar Sarnıcı'nın tamamında, Vefa Stadyumu'nun bulunduğu sarnıçta ise tek duvarda dondurma işleminin tamamlandığını aktaran Turan, "Aspar Sarnıcı'ndaki çalışma 3 yılda tamamlandı, yapının periyodik bakımlarıysa devam ediyor. Fatih Kültürel Miras ekibimiz sadece sarnıçlarda değil hem Osmanlı hem de Roma eserlerinde ihtiyaç olduğunda gerekli uygulamaları yapıyor." diye konuştu.

Türkiye'de ilk defa bir ilçede Kültürel Miras Müdürlüğünü 7 yıl önce Fatih'te kurduklarını belirten Turan, Kültür ve Turizm Bakanlığının bu tarz projelerdeki en önemli destekçileri olduğunu söyledi.

Turan, tarihçi Philip Mansel'in "Konstantinopolis: Dünyanın Arzuladığı Şehir (1453-1924)" kitabına atıfta bulunarak, şunları kaydetti:

"Burası dünyada eşi benzeri olmayan şehir. En son Yenikapı kazılarında bulduğumuz mezarlar ve emtialar, İstanbul'un tarihini bir anda 8 bin 500 yıl geriye taşıdı. Farklı birkaç medeniyeti üst üste barındıran, çok kültürlü bir yer burası. Biz de bu eserleri aynı bilinçle, şuurla, uluslararası koruma ilkelerine de sadık kalarak ve yine bir tarih şuuruyla korumaya devam ediyoruz."