Gazeteci İlnur Çevik, KDP ile KYB arasında yıllardır devam eden siyasi çekişmeleri ve yeniden tırmanan gerilimi AA Analiz için kaleme aldı.

Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) yine karıştı. Bölge, yıllardır iki ayrı grubun bitmek bilmeyen çekişmelerine sahne oluyor. Kürtler arasında birlik, beraberlik ve dayanışma bir türlü sağlanamazken, kavgalar yeniden alevlendi ve her şey dönüp dolaşıp başlangıç noktasına geldi.

IKBY üç eyaletten oluşuyor. Duhok ve Erbil'de Mesut Barzani liderliğindeki Kürdistan Demokratik Partisi (KDP) hakim güç konumundayken, Süleymaniye ve Halepçe ise Celal Talabani'nin kurduğu Kürdistan Yurtseverler Birliğinin (KYB) denetiminde bulunuyor. KDP daha muhafazakar bir siyasi çizgiye sahipken, KYB sosyalist bir hareket olarak ortaya çıktı.

Bitmeyen rekabet ve güç mücadelesi

Bu iki parti, IKBY üzerindeki hakimiyet mücadelesi nedeniyle 1990’lı yıllardan bu yana çok çatıştı. 1996 yılında Talabani'ye bağlı güçler Erbil'e girdi. Buna karşılık Barzani, Saddam Hüseyin'in Cumhurbaşkanı olduğu dönem Irak ordusunu Erbil'e davet ederek Talabani güçlerini kentten çıkardı.

O sıralarda Türkiye olaya müdahil oldu ve Batılı güçler Saddam'ı bölgeden uzaklaştırdıktan sonra Ankara Anlaşması ile iki taraf arasında ateşkes sağlandı. Erbil ile Süleymaniye arasında bir tampon bölge oluşturuldu ve burada Türkiye'nin de rol aldığı "Barış İzleme Gücü" adı altında bir güç oluşturuldu.

2002 yılının sonunda ABD ve İngiltere, Saddam Hüseyin yönetimini devirmek amacıyla Irak'ı işgal planını hayata geçirme kararı aldı. Bu doğrultuda, IrakĞta Saddam karşıtı güçleri bir araya getirmek için harekete geçtiler. Amerikalılar ve İngilizler, muhalif güçlerin güçlü bir cephe oluşturabilmesi için Kürtlerin de birlik ve beraberlik içinde hareket etmesi gerektiğine inanıyordu. Bu amaçla, benim de aralarında bulunduğum, hem Barzani hem de Talabani'ye yakın isimleri devreye sokarak iki lider arasındaki buzları eritmeyi ve ortak bir cephe oluşturulmasını sağlamayı başardılar.

Ocak ayında Barzani'nin karargahında bütün Irak muhalif grupları ABD'nin Irak temsilcisi Zalmay Halilzad başkanlığında toplandı ve Saddam rejimini devirmek için ortak bir cephe oluşturuldu. Bu gelişmelerin ardından Irak Kürtleri, ülkenin siyasi dengelerinde önemli bir güç odağı olarak öne çıkmaya başladı. Mart 2003'te Amerikan ve İngiliz güçlerinin Irak'a yönelik işgal operasyonunu başlatmasıyla KDP ve KYB'ye bağlı Peşmergeler de sürece destek verdi. ABD güçlerinin Bağdat'a girmesiyle Saddam Hüseyin rejimi sona erdi.

Irak'ta Saddam sonrası Sünni ve Şii Arap güçleri tam bir kargaşa içindeydi ve ortak cephe oluşturan Kürtler ülkenin geleceğinin şekillenmesinde ön plana çıktı. KDP ve KYB Irak Anayasası'nın yazılmasında ve Kürtlere kazanımlar sağlanmasında kilit rol oynadı. Kürtçe ülkede Arapça ile iki resmi dilden biri olurken, IKBY federal bir bölge olarak hukuki statü kazandı. Irak'taki siyasi paylaşım gereği teamülen Kürtlere verildi. Celal Talabani ilk Cumhurbaşkanı olurken Mesut Barzani de IKBY'nin başkanı oldu. Talabani’nin 2017'deki ölümünden sonra da Irak Cumhurbaşkanlığı görevinin hep KYB'nin gösterdiği adaylardan seçilmesi Barzani ailesini rahatsız etti ve bu durum bugün de iki taraf arasındaki gerilimin önemli nedenlerinden biri olmaya devam ediyor.

Referandum sonrası derinleşen ayrılık

Siyasi çekişme alttan alta hep devam etti. Irak Kürtleri arasında birlik ve beraberlik görüntüsü zaman zaman ön plana çıksa da gerçekte bu birliktelik, sürekli çekişmeler, rekabet ve anlaşmazlıklarla zedelendi.

Bağdat ve Erbil arasında yaşanan bütçe anlaşmazlıkları aynı şekilde KDP ve KYB arasında da bir sorun teşkil etti. Merkezi hükümetin Kürtlere ayırdığı bütçeden Barzanilerin kontrolündeki Erbil ve Duhok aslan payını alırken, KYB’nin denetimindeki Süleymaniye’ye çok daha az kaynak aktarması, Barzaniler ile Talabaniler arasındaki anlaşmazlıkları daha da derinleştirdi. Talabani’nin ölümünden sonra oğlu Bafel Talabani, KYB'nin başına geçti ve KDP ile ilişkiler daha da gerilmeye başladı.

Mesut Barzani, "hayalim" dediği bağımsız bir Kürt devletine giden yolu açacağı düşünülen IKBY'nin "bağımsızlık" referandumunu, ABD ve Türkiye’nin uyarılarına rağmen 2017 yılında gerçekleştirdi. Referandumda yüzde 92 oranında evet oyu çıkmasına rağmen bu siyasi hamle sonuçsuz kaldı. KYB ise zamanlaması itibariyle referanduma karşı çıkarak Kürtlerin Irak'ta yıllardır elde ettikleri kazanımları bir çırpıda kaybedebilecekleri uyarısında bulundu. Nitekim referandumun ardından uluslararası toplum sonuçları tanımadı. Irak hükümeti de Haşdi Şabi güçlerinin desteğiyle harekete geçerek Kerkük başta olmak üzere fiili kontrolün Kürtler de olduğu ancak idari olarak merkezi idareye bağlı olan tartışmalı bölgelerin kontrolünü yeniden ele geçirdi. O günden bu yana Kürtler, Irak'taki siyasi kazanımlarını yavaş yavaş kaybetmeye başladı. Bafel Talabani ise yaşananların sorumlusu olarak Barzanileri gösteriyor.

IKBY'de 20 Ekim 2024'te yapılan seçimlerde KDP 39, KYB ise 23 milletvekili çıkardı. Daha sonrasında KYB, Yeni Nesil Hareketi ve Halvest Hareketi ile bir ittifak kurarak ittifakın milletvekili sayısını 38'e çıkardı. Ancak aradan geçen iki yılda bakanlıkların nasıl paylaşılacağı gibi anlaşmazlıklar nedeniyle hükümet kurulamadı. KDP, bazı KYB, Yeni Nesil ve Halvest Hareketi milletvekillerinin de desteğiyle 52 yeter sayısına ulaştı ve iki yıl aradan sonra ilk defa 4 Kasım’da IKBY Parlamentosunu toplayarak parlamento yönetiminin seçilmesini sağladı. KDP’nin tüm parlamenterleriyle katıldığı oturuma KYB, Yeni Nesil Hareketi, Halvest Hareketi ve Kürdistan İslami Birliği gibi partiler örgütsel olarak boykot etti.

5 Kasım'da ise kameralar karşısına geçen KYB lideri Bafel Talabani, IKBY hükümetinden çekilme kararı aldıklarını ve IKBY Parlamentosunun alacağı kararları tanımayacaklarını açıkladı. Talabani, atamaları "Kürt hareketine ihanet","çoğunluk dayatması" ve "tek yanlı irade" olarak niteledi. ABD bu gelişmelerden hiç memnun olmadığını iki tarafa da iletti. İki tarafa kendilerine "çeki düzen vermeleri" tavsiyesinde bulundu. Bafel Talabani ise "birisi kendine çeki düzen verecekse bu da Barzaniler olmalı" diye cevap verdi.

Bafel, iki taraf arasında arabuluculuk girişimlerine hiç sıcak bakmadığını açıkça söylüyor. Bafel Talabani'ye yakın kişiler, iki ayrı yönetim altındaki IKBY'nin ufukta göründüğünü ifade ediyor. Süleymaniye halkı Bafel Talabani yönetiminden çok memnun olmasa da KDP bölgesindeki büyük boyutlu yolsuzluklar, kayırmacılık ve nepotizm nedeniyle Barzanilerden iyice soğumuş durumda. Bu nedenle kendi liderlerine destek vermeye devam ediyorlar.

ABD, IKBY'ye verdiği öneme rağmen, bölgeyle ilişkilerini giderek daha fazla Bağdat üzerinden yürütme eğiliminde olduğunu attığı adımlarla gösteriyor. Türkiye ise KDP ile iyi ilişkilerini sürdürürken, Bafel Talabani yönetiminin bölgedeki konumunu da dikkate alarak politikalarını buna göre şekillendiriyor. Savaşın etkileriyle meşgul olan İran ise önümüzdeki dönemde bölgede daha fazla nüfuz sahibi olabilmek için gelişmeleri yakından takip ediyor.

IKBY'deki gelişmeler önümüzdeki süreçte Irak ve bölgesel denklemde etki yaratacak bir potansiyel üretiyor. Bölgedeki gelişmeler burayı daha yakından takip etmemizi gerektirecek yeni denklemlere yol açacak gibi görünüyor.

[İlnur Çevik, Gazeteci, Dış İlişkiler Uzmanı, Cumhurbaşkanı Eski Başdanışmanı, Eski Cumhurbaşkanlığı Güvenlik ve Dış Politika Kurulu Üyesidir.]

*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.