Giresun Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Yalçın Sarıkaya, Karabağ Zaferi'nin altıncı yılında Azerbaycan'ın bölgesel ve uluslararası konumunu ve Türkiye-Azerbaycan ilişkilerini AA Analiz için kaleme aldı.
Bundan tam 6 yıl önce Azerbaycan ordusu Şuşa'yı işgalden kurtardı. Aradan henüz bir buçuk gün geçmişti ki 9 Kasım'ı 10 Kasım'a bağlayan gece Ermenistan, mağlubiyeti kabul ederek ateşkes antlaşmasını imzalamak zorunda kaldı. Şuşa'nın Azerbaycan'ın tarihindeki ve kültüründeki özel yeri, şehrin kurtuluşunu çok daha önemli ve anlamlı kılıyordu. Zafer Günü olarak ilk başta ateşkes anlaşmasının imzalandığı 10 Kasım tarihi belirlendi. Ancak bu tarihin Türkiye'de Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ü anma günü olması sebebiyle Azerbaycan devleti, resmi Zafer Günü'nün 8 Kasım olarak kutlanacağını duyurdu. Böylece Azerbaycan, bu tarih seçimiyle Türkiye'ye duyduğu saygıyı ve Atatürk'ün değerli hatırasına verdiği önemi de gösterdi.
Zaferin ardından, 9-10 Aralık 2020 tarihlerinde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in lider düzeyinde tek davetlisi olarak Zafer kutlamaları kapsamında düzenlenen askeri geçit törenine katıldı. Haziran 2021'de ise yine Şuşa'da iki devlet, 2010 yılında imzalanan Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı Yardım Anlaşması'nı daha ileri bir aşamaya taşıdı. Şuşa Beyannamesi'nin imzalandığı o tarihi an hala hafızalardaki tazeliğini koruyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan, 2020'deki zaferin ardından Azerbaycan'ı dokuz kez, Cumhurbaşkanı Aliyev ise Türkiye'yi on dört kez ziyaret etti. Tüm bu ziyaretler, tam bir uyum ve işbirliği anlayışı içinde gerçekleşti, verimli diplomatik temaslara zemin hazırladı. İki devlet, yalnızca ikili ilişkilerini değil, pek çok bölgesel konuyu da karşılıklı iyi niyet, egemenliğe saygı ve ortak gelecek anlayışı çerçevesinde ele aldı.
Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın, eşi Emine Erdoğan ve kalabalık bir heyetle Azerbaycan'ın Karabağ Zaferi'nin 6. yıl dönümü kutlamalarına katılmak üzere Şuşa'ya gitmesi, hem ikili düzeyde son derece olumlu ve önemli çıktıları olan hem de üçüncü taraflar bakımından anlamlı mesajlar içeren bir gelişmedir. Şuşa, tarihi Karabağ Hanlığı'nın merkezi, mimari, müzik, halıcılık ve şiirde Azerbaycan'ın adeta merkez üssü olmuş bir şehirdir. Üzeyir Hacıbeyli, Han Şuşinski, Bülbül, Molla Penah Vagıf, Hurşudbanu Natevan, Ahmet Ağaoğlu gibi değerleri kazandıran şehir Azerbaycan'ın kültür başkenti ilan edilmiştir.
Ziyaret için Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Türkiye heyetini taşıyan uçak, Fuzuli Havalimanı'na inmiştir. Heyette, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler ve MİT Başkanı İbrahim Kalın'ın yanı sıra Türkiye'nin Azerbaycan ve Türk dünyası ile ilişkileri konusunda yetkili pek çok isim de yer almıştır. Fuzuli Havalimanı, Azerbaycan'ın 2020 zaferinden sonra Karabağ'a sıfırdan inşa ettiği 3 havalimanından birisidir. Azerbaycan'ın Karabağ'da yeniden inşa, tarihi abidelerin ihyası, yerinden edilmiş insanların yeniden iskanı faaliyetleri hızla devam etmektedir.
İki devlette büyük heyecan uyandıran Karabağ buluşmasında Aliyev, "Aziz gardaşım Erdoğan liderliğinde Türkiye dünya ölçeğinde büyük güçtür. Türkiye'nin siyasi ağırlığı bir gerçekliktir ve bizi de sevindirmekte, bize de güç vermektedir." ifadelerini kullanırken, Cumhurbaşkanı Erdoğan da "Bundan altı sene önce İlham kardeşimin dirayetli liderliğinde yekvücud olan Azerbaycan halkı büyük bir kahramanlıkla Karabağ'ı yeniden hürriyetine kavuşturmuştur." ifadelerini kullanmıştır.
Bu ifadeler, iki devlet arasındaki ilişkilerin zedelenmesini arzu eden çevrelere verilmiş, özenle seçilmiş ve üzerinde dikkatle düşünülmüş mesajlardır.
Liderlerin basın açıklaması sırasında Aliyev, "Savaşın ilk anından itibaren benimle telefon görüşmeniz bütün dünyaya gösterdi ki gardaş Türkiye Azerbaycan'ın yanındadır. ve sizin beyanatınız bize ilave güç verdi, ruh verdi. Azerbaycan tek değil, Türkiye onun yanındadır şeklindeki tarihi sözleriniz hiçbir zaman unutulmayacaktır. Azerbaycan halkı bunu iyi bilir ve hem size şahsen hem de gardaş Türkiye halkına minnettardır. Sizin gösterdiğiniz siyasi ve manevi destek, bizim ruhumuzu daha da yükseltmiştir." cümleleriyle hem Türkiye'nin İkinci Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycan'ın yanında kararlılıkla duruşuna hem de bu duruşta Erdoğan'ın şahsi rolüne işaret etmiştir.
Aliyev'in ortak basın açıklamasındaki sözleri, başka önemli mesajlar da içeriyordu. Aliyev, Ermenistan'la bugün gelinen noktanın geçmişten çok farklı olduğunu, normalleşme sürecinin devam ettiğini ve yaklaşık bir yıl önce barış anlaşmasının paraflandığını, ancak henüz son imzaların atılmadığını ifade etti. Bunun belirli sebepleri bulunduğunu belirten Aliyev, Türkiye ve Azerbaycan kamuoyunun da bu sebepleri iyi bildiğini vurguladı.
Öyle anlaşılıyor ki, her iki devlet de Ermenistan'la kalıcı barışı samimiyetle arzu ediyor, ancak bunun için Ermenistan'ın öncelikle bazı anayasal düzenlemeleri hayata geçirmesini bekliyor. Ayrıca Nahçıvan ve Azerbaycan anakarasını, dolayısıyla Türkiye ile Azerbaycan'ı birbirine bağlayan Zengezur Koridoru'nun hayata geçirilmesi noktasındaki yükümlülüklerinin de Erivan'a hatırlatıldığını tahmin etmek güç değildir.
Aliyev konuşmasında ayrıca, 15 Haziran 2021 tarihinde imzalanan Şuşa Beyannamesi'yle Türkiye ve Azerbaycan'ın ilişkilerinin müttefiklik seviyesine yükseltildiğini ancak esasen bu belge olmasa da iki devletin müttefik olduklarını vurguladı. "Dünyada bizim kadar birbirine bağlı olan halklar veya devletler yoktur ve bu bizim servetimizdir." diye de ekledi. Yine "birliğimiz sarsılmazdır ve bunu sarsmak isteyenler arzularına hiçbir zaman erişemeyeceklerdir." diyerek gelecekte de bu kardeşliğin ve işbirliğinin devamına olan inancını tüm dünyayla paylaştı.
Azerbaycan'ın bölgesel ve uluslararası konumu
Azerbaycan bugün önemli bir bölge gücüdür. Son yıllarda çok büyük mesafeler katetmiş, tüm dünyaya kendisini başarılı bir bölge devleti olarak kabul ettirmiştir. Orta Doğu'dan Avrupa'ya, Afrika'dan Uzak Doğu'ya kadar geniş bir alanda aktif bir uluslararası aktördür. Hazar havzasının kilit enerji oyuncusudur. Türkiye ve Gürcistan'a ek olarak 12 Avrupa devleti Azerbaycan doğal gazını kullanmaktadır. Bu ülkelerden bazıları, Almanya, İtalya, Avusturya, Romanya ve Macaristan gibi devletlerdir. Azerbaycan bir Güney Kafkasya devleti olsa da Türkistan devletlerinin bir araya geldiği platformlara da dahil olmakta ve yapıcı katkılar sunmaktadır. Ekim 2026'da Türkmenistan'ın Avaza/Türkmenbaşı şehrinde yapılan Orta Asya Devlet Başkanları zirvesine İlham Aliyev bizzat katılmış ve daha önce var olan C5+1 formatı C6 formatına dönüşmüştür.
Azerbaycan, son on yıl içinde çok önemli uluslararası etkinliklere de ev sahipliği yapmıştır. Siyasi ve diplomatik boyutu olanlar arasında, Küresel Bakü Forumu'nu, COP29 BM İklim Değişikliği Konferansı'nı, CICA 7. Liderler Zirvesi'ni, BM Dünya Çevre Günü Kutlamaları'nı ve Dünya Kentsel Forumu Habitat WUF13'ü sayabiliriz. Sportif ve kültürel sahada ise Formula 1'den Euro 2020'ye, UEFA Avrupa Ligi Finali'nden Dünya Kültürlerarası Diyalog Forumu'na ve Bakü Enerji Haftası etkinliklerine birçok önemli etkinliğe ev sahipliği yapmıştır.
Azerbaycan, Hazar Denizi'nin doğu kıyısındaki devletler olan Kazakistan ve Türkmenistan için bir güvenli karşı kıyı, Türkiye için Türk dünyasına açılan kapı, Özbekistan için müreffeh geleceğe birlikte yürüyeceği güvenilir bir ortak durumundadır. Azerbaycan'ın, büyük kısmı SOCAR ve TANAP üzerinden enerji sektöründe gerçekleşen Türkiye'deki yatırımları 21 milyar dolara erişmiştir. Türkiye'nin ise Karabağ'ın yeniden inşası dahil olmak üzere enerji, altyapı, inşaat, telekomünikasyon, gıda, tekstil ve bankacılık olmak üzere çok geniş bir yelpazede toplam değeri 17 milyar dolara erişmiş olan yatırımları bulunmaktadır. İki devlet ekonomik alanın yanı sıra, kültürden iç güvenliğe, bankacılıktan dijitalleşmeye, tarımdan enerjiye kadar neredeyse her alanda ikili ve çok taraflı işbirliklerini sürdürmektedir.
Türkiye ve Azerbaycan'ın Karabağ Zaferi'nin altıncı yıldönümü münasebetiyle bir araya gelmeleri, iki devletin yönetimleri ve toplumları üzerinde kardeşliği pekiştirici, hiçbir soru işaretine yer bırakmayacak kadar sarih ve güçlü bir etki bırakmıştır. Cumhurbaşkanı Erdoğan, ortak basın toplantısındaki konuşmasını "Türkiye ve Türk milleti olarak her zaman yanınızda olmaya, kederinizi kederimiz, sevincinizi sevincimiz bilmeye inşallah devam edeceğiz." diyerek Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün veciz ifadelerine atıfla tamamlamıştır.
Tüm bunlar, iki kardeş devletin, kuzeyden ve güneyden gelen istikrarsızlıkların gölgesinde bir barış ve istikrar alanı olarak öne çıkan Türk dünyasında işbirliğini güçlendirecek temel mekanizmaların oluşturulmasına öncülük edeceğini göstermektedir. Bu işbirliğinin bölgesel refah ve istikrara katkı sağlayarak daha büyük işlere imza atacaklarına dair güçlü bir işaret oluşturmuştur.
[Prof. Dr. Yalçın Sarıkaya, Giresun Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesidir.]
*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.
