Önceki yazımda obeziteyi yalnızca tartıdaki rakamla değerlendirmenin yetersiz olduğunu, asıl önemli olanın yağın vücutta nerede biriktiği olduğunu anlatmıştım. Bu yıl kongrede bu fikrin tedaviye nasıl dönüştüğünü konuştuk. Ben de obezite tedavisinde vücut kompozisyonunun neden bu kadar önemli olduğunu anlattım. Bugün size obezite biliminin en temel sorularından birini ve bu soruya verilen yeni bir cevabı anlatmak istiyorum: Fazla enerji neden hastalık yapar?

YAĞ DOKUSU BİR DEPO AMA KAPASİTESİ SINIRSIZ DEĞİL

Fazla kalori aldığımızda vücut bu enerjiyi yağ olarak, öncelikle deri altındaki yağ dokusunda depolar. Deri altı yağ, bir bakıma vücudun güvenli deposudur. Ancak bu deponun kapasitesi kişiden kişiye değişir; genetik yapı, yaş ve cinsiyet bu kapasiteyi belirleyen etkenlerdendir.

Depo dolduğunda ya da yağ hücreleri yeni yağı almakta zorlandığında, yağ başka yerlere taşmaya başlar. Önce karın içine, organların çevresine (visseral yağ), ardından karaciğer, pankreas, kalp, kas ve böbrek gibi organların içine. Buna ektopik yağlanma, yani yağın olmaması gereken yerde birikmesi diyoruz.

Asıl mesele burada başlıyor. Organlarımız yağ depolamak için tasarlanmamıştır. Hücrelerinde biriken yağ ve yağ türevleri hücreye doğrudan zarar verir, iltihabı tetikler ve organın çalışma düzenini bozar. Tıpta buna “lipotoksisite” diyoruz.

Kısacası fazla enerjinin bizi hasta etmesinin temel nedeni yağın kendisi değil, yanlış yerde birikmesidir. Aynı kilodaki iki kişiden birinin diyabet olup diğerinin olmamasının, hatta normal kilolu bazı kişilerde bile metabolik hastalık gelişmesinin arkasında büyük ölçüde bu gerçek yatıyor.

Organ yağlanması yalnızca organın kendisini değil, tüm vücudu etkiliyor. Visseral yağı ve karaciğer yağı yüksek olan kişilerde kalp krizi, inme ve kalp-damar hastalıklarından ölüm riski artıyor. Bu ilişki vücut kitle indeksinden bağımsız olarak da görülüyor. Yağlı karaciğer hastalığı olanlarda en sık ölüm nedeni, çoğu zaman sanıldığı gibi karaciğer değil, kalp-damar hastalıkları.

- Karaciğer: Yağlı karaciğer hastalığı, iltihap, fibrozis ve siroz. Bugün ABD’de karaciğer naklinin bir numaralı nedeni, yağlı karaciğer hastalığı.

- Kalp: Kalp kasında ve çevresinde biriken yağ; tedavisi çok zor bir kalp yetmezliği formu ve ritim bozuklukları.

- Damarlar: Damar sertliği, yüksek tansiyon ve damar plaklarının yırtılmasına bağlı kalp krizi ve inme.

- Pankreas: İnsülin salgısının bozulması ve tip 2 diyabet.

- Kas: İnsülin direnci, kas gücü ve kalitesinde azalma.

- Bağışıklık hücreleri: Kronik iltihap, otoimmün hastalıklar ve bağışıklık sisteminin kanserle mücadele gücünün zayıflaması.

- Bağırsak: Kolon kanseri riskinde artış.

- Akciğer: Yağlı akciğer hastalığı; obeziteyle ilişkili astım, akciğer hasarı, fibrozis ve kansere giden yolakların aktivasyonu.

- Böbrek: Yüksek tansiyon ve böbrek fonksiyon kaybı.

Akciğer, yağ birikimi denince akla gelen ilk organ değil. Biz de bu yola obeziteyle ilişkili, alerjik olmayan astımı araştırarak başladık. Ancak çalışmalarımızda, bilinenin aksine akciğer dokusunun içinde de yağ biriktiğini gördük ve bu tabloyu “yağlı akciğer hastalığı” olarak tanımladık.

Akciğerde biriken bu yağ; dokunun yeniden şekillenmesini, fibrozisi ve akciğer hasarını artırıyor. Akciğer hücrelerini tek tek inceleyen tek hücre RNA dizileme analizlerimizde hangi biyolojik yolakların arttığına baktığımızda, listenin en üst sırasında akciğer kanseriyle ilişkili yolaklar çıktı. Prof. Gökhan Hotamışlıgil ile birlikte yürüttüğümüz bu çalışmayı ön baskı olarak yayımladık ve Avrupa Solunum Derneği Kongresi’nde sunduk.

Bu, yağlı akciğerin doğrudan kansere yol açtığı anlamına gelmiyor. Ancak hasar ve onarım döngüsünün kansere giden yolakları da harekete geçirdiğini gösteriyor. Dolayısıyla uzun süreli maruziyet, riskin artmasına zemin hazırlayabilir.

Bugün obezite tedavisinin en büyük sorunlarından biri, verilen kilonun korunması. GLP-1 grubu ilaçlar bırakıldığında kilonun önemli bir kısmı geri geliyor ve hastaların azımsanmayacak bir bölümü tedaviyi ilk yıl içinde bırakıyor. Üstelik geri gelen kilo çoğu zaman kas olarak değil, yağ olarak geri geliyor.

Yılda bir ya da iki enjeksiyonla organ yağlanmasını düşük tutan ve kası koruyan bir tedavi, tam da bu idame dönemi için umut veriyor.

Bu tablo, obezite ile kanser arasındaki ilişkiyi anlamak için de önemli. Meme (özellikle menopoz sonrası), kolon, pankreas, karaciğer, böbrek ve rahim kanserleri ile ileri evre prostat kanseri, obeziteyle ilişkisi en iyi bilinen kanserler arasında. Organlarda biriken yağın yarattığı kronik iltihap, hormonal değişiklikler ve bağışıklık sisteminin zayıflaması, bu ilişkinin arkasındaki temel mekanizmalar arasında yer alıyor.

Bu yüzden obezite tedavisinin gerçek hedefi yalnızca tartıdaki sayı değil, organlardaki yağın azaltılmasıdır.

YENİ BİR HEDEF: YAĞI HÜCREDE KİLİTLEYEN SİNYAL

Hikâye genetikle başlıyor. 2022’de Nature Communications dergisinde yayımlanan ve yüzbinlerce kişinin genetik verisinin incelendiği iki büyük çalışmada, INHBE adlı geni doğal olarak daha az çalışan kişilerde karın bölgesindeki yağlanmanın daha az olduğu ve metabolik profilin daha sağlıklı seyrettiği görüldü. Yani doğa bize bu genin kapatılmasının koruyucu olabileceğini zaten göstermişti.

Bu gen karaciğerde Activin E (aktivin E) adı verilen bir proteinin üretilmesini sağlıyor. Activin E kan yoluyla yağ dokusuna ulaşıyor ve yağ hücresine adımı koyarsak “yağı bırakma, depola” mesajı veriyor. Yağın yıkımı frenlenince yağ hücreleri büyüyor, işlevleri bozuluyor ve özellikle visseral yağ artıyor.

Yeni tedavi yaklaşımı, bu proteinin üretimini RNA teknolojisiyle durdurmak. siRNA (küçük girişimci RNA) adı verilen moleküller, karaciğerde genin mesajını hedef alıp protein yapılmadan ortadan kaldırıyor. Deri altına yapılan bir enjeksiyonun etkisi
aylarca sürüyor. Bu teknoloji yeni değil; bugün kolesterol düşürmek için yılda iki kez yapılan RNA tabanlı bir ilaç
zaten kullanımda.

Bu yolağın genetik olarak doğrulanmış olması nedeniyle bugün birden fazla şirket ve araştırma grubu aynı hedef üzerinde çalışıyor. ObesityWeek 2026’da ve Avrupa Karaciğer Kongresi’nde (EASL 2026) sunulan erken dönem klinik çalışma sonuçları şöyle:

- Hedefe ulaşım: Tek enjeksiyonla kandaki Activin E düzeyi ortalama yüzde 80 ila 88 oranında azalıyor.

- Visseral (organ) yağ: Tek doz uygulamadan altı ay sonra organ çevresi yağında yüzde 15 azalma görülürken kas kütlesi korunuyor.

- Bir yıl sonra: Tek enjeksiyonun ardından bir yıl geçtiğinde visseral yağ, toplam yağ ve bel çevresindeki azalmanın sürdüğü, kas kütlesinin korunduğu bildirildi.

- Karaciğer yağı: Başlangıçta karaciğer yağlanması olan katılımcılarda, ilacın tek başına kullanımıyla karaciğer yağında plaseboya göre yüzde 44 azalma görüldü.

- Mevcut ilaçlarla birlikte: Tip 2 diyabetli obez hastalarda, düşük doz tirzepatidle birlikte kullanıldığında 16 haftada visseral yağda yüzde 23, toplam yağda yüzde 15 ve karaciğer yağında yüzde 77 azalma bildirildi. Bu, tirzepatidin (Mounjaro) tek başına sağladığı etkinin yaklaşık üç katı.

Bu sonuçlar yılda bir ya da iki enjeksiyonla organ yağlanmasını hedeflemek, obezite tedavisinde yeni bir dönemin kapısını aralıyor.

Bu tedaviler daha geniş hasta gruplarında, daha uzun süreli çalışmalarla etkinlik ve güvenliklerinin gösterilmesi gerekiyor. Bugün için organ yağlanmasıyla mücadelenin temeli hâlâ sağlıklı beslenme, düzenli hareket, yeterli uyku ve gerektiğinde hekim kontrolünde mevcut ilaçlar. Hâlâ yedikleriniz ilacınız bunu unutmayın!

Ama yön artık net. Obezite tedavisinde soru “Kaç kilo verdim?” olmaktan çıkıyor. Asıl soru şu: “Karaciğerimdeki, kalbimin çevresindeki, organlarımdaki yağ azaldı mı? Kaslarımı koruyabildim mi?” Çünkü bizi hasta eden kilo değil, organlarımızdaki yağ.