Ribozom için “artık organel değil” şeklinde kesin bir ifade kullanmak doğru olmaz. Çünkü organel tanımı kaynağa ve kullanılan sınıflandırmaya göre değişebiliyor.
Bazı biyoloji kaynaklarında ribozomlar zarsız organeller arasında değerlendirilirken, bazı kaynaklar “organel” terimini yalnızca bir zarla çevrili hücresel yapılar için kullanıyor. Örneğin Open University, ribozomu organel olarak değil, RNA ve proteinlerden oluşan bir hücresel yapı olarak tanımlıyor. Buna karşılık ABD Ulusal İnsan Genomu Araştırma Enstitüsü (NHGRI), organel tanımı altında ribozomları da sayıyor.
Dolayısıyla burada söz konusu olan, ribozomun yeni keşfedilmiş bir özellikle “organel olmaktan çıkması” değil, bilimsel terminolojide organel kavramının farklı biçimlerde kullanılabilmesidir.
RİBOZOM NEDEN ARTIK ORGANEL SAYILMIYOR?
Ribozomun bazı kaynaklarda organel olarak kabul edilmemesinin temel nedeni zarla çevrili olmamasıdır.
Ribozom, ribozomal RNA (rRNA) ve proteinlerden oluşan bir yapıdır. Hücre içinde mRNA'daki genetik bilgiyi okuyarak amino asitlerin belirli bir sırayla birleştirilmesini ve proteinlerin sentezlenmesini sağlar. Ribozomların çevresinde mitokondri, endoplazmik retikulum veya Golgi aygıtında olduğu gibi bir zar bulunmaz.
Bu nedenle organelleri yalnızca membranla çevrili yapılar olarak sınıflandıran yaklaşımlarda ribozom organel kabul edilmez. Örneğin OpenLearn, ribozomları doğrudan “organeller değil, RNA-protein kompleksleri” şeklinde sınıflandırıyor.
Bununla birlikte, organel kavramını daha geniş kullanan kaynaklarda ribozom zarsız organel veya membransız organel şeklinde de adlandırılabiliyor.
RİBOZOMUN ZARI VAR MI?
Ribozomun kendisine ait bir zarı yoktur. Yapısı temel olarak rRNA ve proteinlerden oluşan iki alt birimden meydana gelir. Bu iki alt birim, protein sentezi sırasında bir araya gelerek aktif ribozomu oluşturur.
Ökaryotik hücrelerde ribozomlar sitoplazmada serbest halde bulunabilir veya granüllü (kaba) endoplazmik retikulumun yüzeyine bağlanabilir. Ancak endoplazmik retikulumun zarına bağlanması, ribozomun kendisinin zarlı bir organel olduğu anlamına gelmez.
RİBOZOMUN GÖREVİ NEDİR?
Ribozomun temel görevi protein sentezlemektir. mRNA üzerindeki genetik bilgiyi okuyan ribozom, uygun amino asitlerin doğru sırayla birbirine bağlanmasını sağlayarak protein zincirinin oluşmasına aracılık eder.
Ribozomlar bu nedenle hücrede protein üretiminin gerçekleştiği temel yapılardan biridir. Hem prokaryotik hem de ökaryotik hücrelerde ribozom bulunur.
RİBOZOM ZARSIZ ORGANEL Mİ?
Ribozom için “zarsız organel” ifadesinin kullanıldığı kaynaklar vardır. Buradaki temel ayrım, organellerin yalnızca zarla çevrili yapılarla sınırlandırılıp sınırlandırılmadığıdır.
Organelleri membranlı ve membransız olarak iki gruba ayıran sınıflandırmalarda ribozomlar membransız yapılar arasında gösterilebilir. Buna karşılık organel kavramını yalnızca membranla çevrili hücresel bölmeler için kullanan kaynaklar ribozomu organel olarak sınıflandırmaz.
Bu nedenle “ribozom organel değildir” ifadesi bazı sınıflandırmalarda doğru kabul edilirken, “ribozom zarsız organeldir” ifadesi de farklı biyoloji kaynaklarında kullanılmaktadır.
