Kasım ayı gelip havalar iyice serinlediğinde pazar tezgâhlarının en ilgi çekici köşesi zeytinciler oluyor benim için. Doğrusu coğrafyamızda zeytin sadece zeytin değil; üç semavi dinde de kutsal kabul edilen, Nuh tufanından sonra güvercinin ağzında getirdiği o daldan beri barışın ve yeniden doğuşun simgesi sayılan kadim bir ağaç. Antik Yunan’da bilgelik ve bereketle özdeşleştirilmiş, olimpiyat şampiyonlarının başına taç olmuş. Binlerce yıl yaşayabildiği için ‘ölümsüz ağaç’ diye anılması da boşuna değil; arkeolojik kazılardan çıkan antikçağ yağhanelerinden Roma dönemi amforalarına kadar bu toprakların hafızası zeytinle yoğrulmuş. Bu yıl ülkemizde zeytin bol; 2026-2027 sezonunda 4 milyon 30 bin tonluk üretimle tüm zamanların rekorunun kırılması bekleniyor. Tarım ve Orman Bakanlığı, TÜİK ve Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi (UZZK) verilerine dayanan güncel rekolte tahminleri, Türkiye’nin bu sezon dünya sıralamasında zirveye oynayacağını gösteriyor. Hasadın 1 milyon 163 bin tonluk kısmının sofralık zeytin olarak değerlendirilmesi bekleniyor. Bu üretim hacmiyle Türkiye’nin sofralık zeytinde dünya birinciliğine yükselmesi hedefleniyor. Yağlığa ayrılan zeytinlerden de 588 bin ton zeytinyağı elde edileceği tahminler arasında. Bu rakama ulaşılması halinde Türkiye, İspanya’nın ardından dünya ikinciliği konumunu pekiştirecek.
Doğrusu sofralık zeytinde ben ‘seleciyim’, kuruca, buruşuk ve acımsı olmalı siyah zeytin. Bu şekilde sele siyah zeytini hazır olarak bulmak artık pek mümkün değil. Üretim gittikçe sanayileşiyor ve aradığımız o eski tadı market rafında bulmak pek mümkün olmuyor. Bu nedenle son birkaç senedir kendi zeytinimizi yapıyoruz. Pek de bir zorluğu yok. Pazarda, markette, kasaların içinde yeşil yeşil, morlu siyahlı parlayan o taze zeytinleri görünce siz de içinizden geçiriyor ama cesaret edemiyorsanız bu yazıyı okuduktan sonra denemenizi rica ediyorum.
Zeytin yapımı tam bir kimya ve sabır işi. Dalından kopardığınız o parlak zeytini ağzınıza attığınızda yüzünüzü buruşturan yoğun acılık, içindeki ‘oleuropein’ maddesinden kaynaklanıyor. Bizim evde yaptığımız işlem aslında bu acı maddeyi zeytine zarar vermeden dışarı atmak. Geçen hafta pazardan aldığım diri, lekesiz yeşil zeytinleri mutfak masasının üzerine döküp tek tek ayıklarken düşündüm; dışarıda satılan o parlak ama ne kadar kostik veya koruyucu kullanıldığını bilmediğimiz zeytinler yerine evde kendi damak tadımıza göre zeytin kurmak hem ekonomik hem de çok daha sağlıklı.
Evde zeytin yaparken ilk kural doğru malzemeyi seçmek. Tezgâhtan alacağınız zeytinin beresiz, kurt yeniği olmayan, diri tanelerden oluşması şart. Bir de mutfağınızda iyotsuz kayatuzu bulundurmalısınız. Sofra tuzu kullanırsanız zeytininiz kısa sürede erir, yumuşar. Tabii bir de tezgâhtaki zeytinin cinsini bilmek önemli. Çünkü her zeytinden her şey olmuyor.
Tezgâhtan yeşil olarak yemeye uygun zeytinimizi aldık diyelim. Tatlandırmak için
iki temel yol var; kırma ve çizme. Eğer “Benim çok vaktim yok, bir an önce yiyeyim” diyorsanız kırma zeytin yapmalısınız. Temiz bir taş, kavanoz dibi veya mutfak çekiciyle zeytinleri çekirdeğini kırmadan çatlatmanız yeterli. Çatlayan zeytin acısını çok daha hızlı bırakır ve 15-20 günde sofraya gelir. Ancak ondan sonra çok uzun beklemez.
Daha uzun ömürlü bir yeşil zeytin istiyorsanız bir bıçakla her zeytine 2 veya 3 çizik atın. Çizme zeytinin tatlanması 1,5-2 ayı bulur ama dokusu çok daha diri kalır. Her iki yöntemde de zeytinleri kırar kırmaz veya çizer çizmez su dolu bir kaba atmalısınız; yoksa havayla temas edip kararırlar.
Eğer limontuzu gibi bir kimyasal kullanmazsanız yeşil zeytinin salamurada ömrü pek uzun olmaz. Benim gibi limontuzu bile koymadan yıl boyu kırma ya da çizme zeytin yemek istiyorsanız 5 litrelik su şişelerine yeşil zeytinleri bütün olarak yerleştirin. Üzerine çıkacak kadar su, 1 çay bardağı kayatuzu, 2 tane kesme şeker atın ve karıştırın. Üzerine hava almaması için biraz zeytinyağı ekleyin. Ağzını kapatıp serin ve kuru yerde bir yıl saklayabilirsiniz. Yiyeceğiniz zaman, yiyeceğiniz kadarını çıkarıp dilerseniz kırın, dilerseniz çizin ve tatlandırın.
Siyah zeytininse zahmeti az ancak mutlaka sabırlı olmalısınız. Bu kez suya ihtiyacımız yok; onu kendi suyuyla ve tuzla olgunlaştıracağız. En kritik detay, zeytinleri koyacağınız kabı güneş görmeyen, serin bir yere almak ve her gün ya da iki günde bir bidonu sallayıp yuvarlamak. Bu yuvarlama işlemi tuzun her taneye eşit dağılmasını ve zeytinin içindeki acı suyun dibe çökmesini sağlıyor. Sabreden derviş misali 1,5-2 ay sonra o buruşuk, tam kıvamında sele zeytinlerine kavuşuyorsunuz. Önemli bir notla bitireyim; cam kaplar zeytin olgunlaştırırken uygun değildir, dikkat edin! Zeytin beklerken fermente oluyor, gaz çıkarıyor ve bulunduğu kabın esnek olması gerekiyor. Olgunlaşan zeytini tatlandıracağınız zaman cam kavanozlara alın.
◊ 3,5 kilo olgunlaşmış ancak iyice sert ve beresiz siyah zeytin (yeşilli, alacalı taneleri de kullanabilirsiniz, hepsinin simsiyah olması şart değil)
◊ Zeytinleri yıkayıp temiz bir mutfak bezinin üzerine serin. Tamamen kurumaları için 1 gece bekletin. Üzerinde tek bir damla bile su kalmamalı, yoksa küflenir.
◊ Kuruyan zeytinleri kavanoza alın. Üzerine kayatuzunu, sirke ve şekeri dökün; defne yapraklarını da ekleyip kapağını sıkıca kapatın (Bu işlemi sadece tuzla da yapabilirsiniz).
◊ Kavanozu tezgâhın üzerinde ileri geri yuvarlayarak tuzun her yere bulaşmasını sağlayın.
◊ Güneş almayan serin bir köşeye kaldırın. İlk 15 gün boyunca günde bir kez kavanozu altüst edip çalkalayın. Zamanla dibinde koyu renkli acı bir su birikecek.
◊ Yaklaşık 2 ay sonra zeytinler hafifçe buruşup acılığını attığında suyunu süzün ve taneleri geniş bir tepsiye dökün. Hâlâ tuz taneleri varsa elinizle ayıklayın. Tepsinin içinde, kalorifer yakınında ara ara karıştırarak kurutun. Bu sırada sele gibi buruşuk bir hal alacak. Birden fazla şişe hazırladıysanız, açmadığınız şişelerin içindeki zeytinler rahatlıkla bir yıl bekler. ◊ Cam kavanozlara doldurup üzerine yağı gezdirin. Eğer sele gibi istemiyorsanız kavanozlama aşamasına kurutmadan geçebilirsiniz. Serin yerde saklayabilirsiniz.
◊ Zeytinleri yıkayıp süzün. Düz bir zeminde ağır bir cisimle (kavanoz tabanı olabilir) çekirdeğini patlatmadan hafifçe vurup çatlatın.
◊ Çatlayan zeytinleri hiç bekletmeden su dolu bidona atın. Ben bidon değil, pet su şişelerini kullanıyorum.
◊ Bidonun ağzını kapatın. 1 hafta boyunca her gün bidondaki suyu tamamen süzüp yerine taze içme suyu doldurun. Zeytinin acı, sarı suyu berraklaşana kadar bu işleme devam edin.
◊ 7 günün sonunda tadına bakın. Acılığı gitmişse suyunu süzün.
◊ Başka bir kapta kayatuzunu suda eritin.
◊ Acı suyundan süzülmüş taneleri cam kavanozlara paylaştırın, aralarına limon dilimleri yerleştirin ve hazırladığınız salamura suyunu üzerine dökün.
◊ En üste havayla temasını kesmek için zeytinyağını gezdirin. Dilediğiniz kadarını çıkarıp biraz daha limon sıkarak, bolca zeytinyağı içinde servis edebilirsiniz.
Tarım ve Orman Bakanlığı Zeytincilik Araştırma Enstitüsü’nün kayıtlarına göre ülkemizde tescillenmiş 90’a yakın yerli zeytin çeşidi var. Pazarda gördüğünüz her zeytin aynı değil, en bilinenleri şunlar:
◊Gemlik (Trilye): Marmara Bölgesi’nin, özellikle Bursa ve çevresinin yıldızı. Ekim sonuyla aralık arasında siyah olarak hasat ediliyor. Kabuğu çok ince, çekirdeği küçük ve yağ oranı yüzde 30’lara yaklaşıyor. Eti çekirdeğinden kolay ayrıldığı için evde yapmak için en garantili çeşit.
◊Domat: Manisa’nın Akhisar, Turgutlu ilçeleriyle İzmir çevresinde yetişiyor. İri, etli ve sert bir yapısı var. Eylül-ekim aylarında henüz yeşilken toplanıyor. Yeşil kırma ve çizme zeytin yapımında rakipsiz.
◊Ayvalık (Edremit): Kuzey Ege’nin, Körfez bölgesinin simgesi. Ekim ortasında hasadı başlıyor. Aslında dünyanın en iyi yağlık çeşitlerinden biri ama erken hasat döneminde yeşil çizme zeytin olarak da
harika sonuç veriyor.
◊Memecik: Aydın, Muğla ve İzmir hattında en yaygın çeşit. Kasım sonuna kadar hasat edilebiliyor. Hem yağlık hem de yeşil-siyah sofralık olarak değerlendiriliyor. Polifenol oranı yüksek olduğu için tadında hafif bir yakıcılık ve yoğun baharatlı bir meyvemsilik hissediliyor.
◊Sarı ulak: Adana ve Mersin yöresinin yerel çeşidi. Adını o açık yeşil-sarıya çalan renginden alıyor. Akdeniz mutfağında yeşil kırma zeytin kurmak isteyenlerin ilk tercihi.
◊Halhalı: Hatay ve Mardin (Derik) çevresinin kadim zeytini. Küçük taneli ama çekirdeği de bir o kadar ufak. Ekim-kasım aylarında toplanıyor. Kırma yöntemiyle tatlandırıldığında aroması çok yoğun, hafif acımsı ve karakterli bir tat sunuyor.






