Gizem: Gülaycım, 20 Kasım yaklaşınca benim aklıma hep Maya geliyor. 2021’de Hürriyet Cumartesi için Türkiye’de yaşayan 10 sığınmacı çocukla konuşmuştum. Maya o zaman 13 yaşındaydı. Kemanın sesini çok sevdiği için çalmaya başlamıştı, bu yolda ilerlemek istiyordu. “Bence bir çocuğun en önemli hakkı hayallerini yaşamaktır” demişti. Ardından da kamplarda yaşayan çocukların aileleriyle birlikte bir yuvası olmasını diledi. Beş yıl sonra hâlâ onun cümlesini düşünüyorum. Bana göre de bir çocuğun en önemli hakkı hayallerini yaşamak...

Gülay: Maya’nın peş peşe söylediği o iki şey birbirine o kadar bağlı ki... Bir çocuk yarın nerede kalacağını, okuluna devam edip edemeyeceğini düşünüyorsa keman çalışacak bir köşe, oyun oynayacak bir arkadaş, geleceğe dair plan yapacak bir rahatlık bulması da zorlaşıyor. Bir çocuğun barınma hakkı elinden alındığında hayatının ne kadar büyük bir kısmı değişiyor, düşünsene.

Gizem: O haberde 11 yaşındaki Ali de çok aklımda kalmıştı. Türkiye’ye geldiğinde kendini yabancı hissettiğini, arkadaş edinmekte zorlandığını anlatmıştı. Hayali Naim Süleymanoğlu gibi şampiyon olmaktı. Büyüklere de çocukların hedeflerine ulaşmalarına engel olmamalarını söylemişti. Güreşte Türkiye birincisi olan 12 yaşındaki Delal’in isteği de çocuklara hayal ettikleri, yaparken mutlu oldukları şeyler için alan açılmasıydı. İkisi de ne istediklerini gayet iyi biliyordu. Biz bazen çocukların geleceğini düşünmeye öyle dalıyoruz ki o geleceği nasıl hayal ettiklerini sormayı unutuyoruz.

Gülay: Bir de çocuğun cevabı bizim kafamızdakine uymadığında ne yaptığımız var. Birleşmiş Milletler’in 20 Kasım 1989’da kabul ettiği Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, çocuğun kendisini ilgilendiren konularda görüşünü söyleme ve bu görüşün dikkate alınması hakkını tanıyor. Bunun evde çok basit bir karşılığı var. Mesela çocuk ‘O fotoğrafımı paylaşma’ dediğinde telefonu indirip onu dinlemek. Aile grubuna göndereceğin
bir fotoğraf bile onun için önemli olabilir.

Gizem: Dijital dünyada çocuk hakları deyince bizim evlerde sohbet genellikle ekran süresiyle açılıyor. Oysa çocuklar internette arkadaşlarıyla buluşuyor, bir şeyler öğreniyor, kendilerini ifade ediyor. Bütün bunları yaparken güvende olmaya ve mahremiyetlerinin korunmasına da ihtiyaçları var. Çocuğa internette kişisel bilgilerini paylaşmamasını anlatırken kendi hesabımızda onun hakkında neler paylaştığımıza da bakmamız gerekiyor.

Gizem: Kitabı okuduktan sonra Lorin’e ne sorardım, biliyor musun? “Pera mikrofonu sana uzatsa büyüklerin neyi duymasını isterdin?” Çocukların aklına bizim hiç düşünmediğimiz şeyler gelebiliyor. Mesela okul bahçesinde kimin her teneffüs oyunun dışında kaldığını orada oynayan çocuklar herkesten
iyi biliyor.

Gülay: Bu hafta İstanbul’da da çocukların söz alabileceği epey etkinlik var. İBB Kültür ve İBB Çocuk’un düzenlediği 6. Uluslararası Çocuk Hakları Festivali, 16-22 Kasım arasında 32 mekânda 113 etkinlikle devam ediyor. Artİstanbul Feshane’den Beyoğlu Sineması’na, Çubuklu Silolar’dan İBB’nin Özel Gereksinimli Bireyler Eğitim Merkezleri’ne kadar birçok mekânda tiyatrolar, atölyeler, oyunlar, geziler ve masal saatleri düzenleniyor. Anne-babaların çocuklarıyla birlikte katılabileceği etkinlikler de var.

Gizem: Festivalin farklı semtlere yayılmasını önemsiyorum. Bir şehrin çocuk dostu olup olmadığını düşünürken aklıma gündelik sorular geliyor. Çocuk mahallesinde nerede oyun oynayabiliyor? Tekerlekli sandalye kullanan bir çocuk arkadaşlarıyla aynı etkinliğe gidebiliyor mu? Bunların cevabını almak için o şehirde yaşayan çocuklara kulak vermek lazım. KidZania İstanbul’da da çocuklar hafta boyunca sanat atölyesinde kendi pankartlarını hazırlıyor. 20 Kasım’da pankartlarıyla KidZania meydanında yürüyecekler, Saat Kulesi’nde Çocuk Hakları Bildirgesi’ni okuyacaklar. Radyonun gündemi çocuk hakları olacak. Gazetede muhabirlik yapan çocuklar da ziyaretçilerle röportaj yapıp haberlerini yayımlayacak. Ben küçük meslektaşlarımın yetişkinlere hangi soruları soracağını çok merak ediyorum!

Gülay: Çocuğun sesini duymak bazen onun söylediğinin peşine düşmek demek. “Keman çalmak istiyorum” dediğinde nerede öğrenebileceğine bakmak, “Bahçede beni oyuna almıyorlar” dediğinde ertesi gün ne olduğunu sormak... Maya kendi hayalini anlatırken hiç tanımadığı çocukların da bir yuvası olsun istiyordu. 20 Kasım’da biz de kendimize şunu soralım: Hangi çocuk, hayalini anlatacak bir yetişkin bulamıyor?

Yaşama ve hayatta kalma hakkı: Her çocuğun en temel hakkı yaşamak ve sağlıklı bir şekilde büyümesi için gerekli olan koşullara sahip olmaktır.

İsim ve vatandaşlık hakkı: Doğar doğmaz bir isme, bir vatandaşlığa sahip olma ve ailesini bilme/onlar tarafından bakılma hakkıdır.

Sağlık hizmeti alma hakkı: Tıbbi bakımdan yararlanma, aşı olma ve sağlıklı bir yaşam sürme hakkıdır.

Eğitim hakkı: Her çocuğun hiçbir ayrım gözetilmeksizin ilköğretimden başlayarak eğitim ve öğretim alma hakkı vardır.

Oyun oynama ve dinlenme hakkı: Çocuğun gelişimi için yaşına uygun oyunlar oynama, dinlenme ve kültürel/sanatsal etkinliklere katılım hakkı vardır.

Barınma, beslenme ve giyinme hakkı: Sağlıklı bir şekilde yaşayabilmek için yeterli beslenme, uygun kıyafet ve güvenli bir barınma hakkıdır.

İfade ve düşünce özgürlüğü hakkı: Çocuğun kendi görüşlerini serbestçe açıklama, bilgi ve düşüncelere ulaşma hakkı vardır.

Ayrımcılığa karşı korunma hakkı: Dil, din, ırk, cinsiyet veya ekonomik durum gibi nedenlerle hiçbir çocuğa ayrım yapılamaz; hepsi eşit haklara sahiptir.

İstismar ve sömürüden korunma hakkı: Çocukların şiddetten, ihmalden, kötü muameleden, fiziksel/cinsel istismardan ve erken yaşta/zorla çalıştırılmaktan korunma hakkı vardır.

Aileyle yaşama hakkı: Çocuğun mümkün olduğunca anne ve babasıyla birlikte yaşama, onlarla ilişki kurma ve görüşebilme hakkı vardır.