Diyabetin görülme sıklığı yanlış beslenme ve hareketsizlik gibi nedenlerle hızla artıyor. Prediyabet evresinde doğru adımları atmaksa kritik. İstanbul Florence Nightingale Hastanesi’nden endokrinoloji, diyabet ve metabolizma hastalıkları uzmanı Prof. Dr. Ela Temeloğlu ve Liv Hospital Ulus endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanı Prof. Dr. Demet Yetkin bilinmesi gerekenleri anlattı.
Diyabet, kandaki şekerin, yani glikozun normalin üzerinde seyrettiği kronik bir hastalıktır. Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi, pankreasta insülin üreten hücrelere zarar verir ve ciddi insülin eksikliği gelişir. Bu kişilerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için insülin kullanmaları gerekir. Tip 2 diyabetteyse vücudun insüline yanıtı azalır; zamanla pankreas ihtiyacı karşılayacak kadar insülin üretemez. (Demet Yetkin)
◊ Uluslararası Diyabet Federasyonu’nun (IDF) 2025’te yayımladığı Diyabet Atlası’ndaki 2024 tahminlerine göre Türkiye, Avrupa bölgesinde hem diyabetli yetişkin sayısında hem de diyabet sıklığında ilk sırada. IDF’nin 2025 Diyabet Atlası’ndaki bilgilere göre, 2024 yılında Türkiye’de 20-79 yaş arasında yaklaşık 9,6 milyon kişinin diyabetle yaşadığı tahmin ediliyor. Bu sayı yalnızca henüz tanı almamış olanları da
kapsıyor. (Demet Yetkin)
◊Türkiye’de diyabetli yetişkin sayısının 2050 yılına kadar 14,1 milyona ulaşacağı öngörülmektedir. (Ela Temeloğlu)
Uzman görüşlerine göre günlük kalori alımının en fazla yüzde 30-35’inin karbonhidratlardan gelmesi gerekirken, soframızda lif içeriği düşük beyaz ekmek, pirinç pilavı, börek ve şerbetli tatlıların ağırlıkta olması pankreası sürekli yüksek dozda insülin üretmeye zorlar. Ayrıca hazır gıdaya erişimin kolaylaşması, ambalajlı ürün tüketimi ve gece geç saatlerde yemek yeme alışkanlığı insülin direncini kalıcı hale getirir. Türk mutfağının vazgeçilmezi hamurişleri ve tatlılar yüksek oranda rafine karbonhidrat içerdiğinden insülin salım dengesini doğrudan bozar, tokluk mekanizmasını baskılayarak bir sonraki öğünde daha fazla yeme ihtiyacı doğurur ve obezite üzerinden diyabet riskini tetikler. (Ela Temeloğlu)
◊Türkiye’de son 30 yıldaki diyabet artışının ne kadarının hangi beslenme değişikliğinden kaynaklandığını kesin bir yüzdeyle söyleyemeyiz. Ancak korunma açısından yönümüz belli: Sebzeyi, kuru baklagilleri ve tam tahılları artırmak; şekerli içecekleri ve fazla enerji içeren atıştırmalıkları azaltmak. Önemli olan sürdürülebilir bir beslenme düzeni kurmak. Hamurişleri sık ve büyük porsiyonlarda tüketildiğinde, özellikle beyaz un, yağ ve şeker içeriği yüksekse, fazla enerji alımını kolaylaştırabilir. Ama tek bir yiyeceği suçlamak yerine beslenmenin bütününe bakmalıyız. (Demet Yetkin)
◊Hareket ettiğimizde kasların şeker kullanımı artar ve insülin daha etkili çalışır. Araştırmaların birlikte değerlendirildiği geniş bir analizde, haftada yaklaşık 150 dakika orta şiddette fiziksel aktivite yapanlarda tip 2 diyabet gelişme riski, hareketsiz kişilere göre yaklaşık yüzde 26 daha düşük bulundu. (Demet Yetkin)
◊Yetersiz uyku, insülinin etkisini azaltabilir. Kontrollü bir araştırmada, kadınların uyku süresinin altı hafta boyunca gecede yaklaşık 1,5 saat azaltılması, kilo değişiminden bağımsız olarak insülin duyarlılığını bozdu. Bu, uykunun metabolizma için önemini gösteriyor; tek başına bu çalışma, az uyuyan herkesin diyabet olacağını söylemez. Kronik stres sırasında kortizol ve adrenalin gibi hormonların etkisiyle karaciğerin kana verdiği şeker artabilir. (Demet Yetkin)
◊Gizli şeker evresinde yapılacak yaşam tarzı müdahaleleriyle süreci tersine çevirmek mümkün. Pankreasın insülin üreten rezervleri tükenmemişken vücut ağırlığının yüzde 7 ila yüzde 10’unun verilmesi, rafine un ve şekerin diyetten çıkarılması ve haftada en az 150 dakikalık düzenli egzersiz programının benimsenmesi, prediyabetin tip 2 diyabete ilerleme riskini yaklaşık yüzde 60 oranında azaltarak kan değerlerini normal aralığa döndürebilmektedir. (Ela Temeloğlu)
'Yeni nesil ilaçlar tedavide öne çıkıyor'
◊Son dönemde yaşanan gelişmeler, hem kan şekeri kontrolünü kolaylaştırmış hem de hastalığın hayati organlara verdiği hasarı önlemede yeni bir çağ başlatmıştır. Özellikle tokluk hissini artırarak belirgin kilo kaybı sağlayan ve kalple böbrekleri koruyan GLP-1 reseptör agonistleri ve SGLT2 inhibitörleri gibi yeni nesil ilaçlar tedavide öne çıkmaktadır. Sürekli glikoz takip sensörleri (CGM), insülin dozunu otomatik ayarlayan yapay pankreas sistemleri ve ileri evre obezite hastalarında tam remisyon sağlayabilen metabolik cerrahi uygulamaları da hastaların yaşam kalitesini belirgin biçimde yükseltmiştir. (Ela Temeloğlu)
