Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Asya Çalışmaları Anabilim Dalı Başkanı ve ASEAN Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü Doç. Dr. Hatice Çelik, 49. ASEAN Zirvesi'nin bölgesel gündemini ve öne çıkan kararları, AA Analiz için kaleme aldı.

Bu hafta Asya’da kelimenin tam anlamıyla bir zirve diplomasisi yaşanıyor. Başta Manila’da düzenlenen 49. ASEAN Zirvesi ve ilgili toplantılar olmak üzere, 33. Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Ekonomi Liderleri Toplantısı (APEC Economic Leaders’ Meeting) da Asya gündeminin bu hafta öne çıkan etkinliklerinden biri oldu ve tabiri caizse tüm dünya Asya’daki gelişmeleri yakından takip ediyor.

Öncelikle, bu yıl ASEAN dönem başkanlığını yürüten Filipinler’in oldukça yoğun bir bölgesel ve uluslararası gündemle karşı karşıya olduğunu vurgulamak gerekir. Bölgesel konulara baktığımızda, ASEAN için en temel başlıklar arasında İsrail/ABD-İran Savaşı kaynaklı belirsizleşen petrol arzı ve artan enerji maliyetleri, Myanmar krizi, doğal afetler ve Güney Çin Denizi gerilimi sıralanabilir.

Uluslararası boyutta ise giderek artan ABD-Çin rekabeti ve bölgenin bu rekabette kendini nasıl konumlandıracağı meselesi en öncelikli gündem olmaya devam ediyor. Dönem başkanlığı görevini Filipinler’den devralan Singapur’un da önümüzdeki yıl yine aynı başlıklar üzerine eğilmesi gerekeceği oldukça net; zira tüm bunlar uzun vadeli işbirliği ve ortaklık gerektiren konular.

ASEAN’ın yeni dönem yol haritası

Manila’da düzenlenen zirvenin ardından yayımlanan bildiriler incelendiğinde, ASEAN’ın önümüzdeki döneme ilişkin oldukça geniş kapsamlı stratejik hedefler belirlediği görülüyor. Bu hedeflerin başında, Myanmar krizine ilişkin 2021 yılında kabul edilen “Beş Maddelik Mutabakat”ın (Five-Point Consensus) [1] uygulanmasının sağlanması geliyor. Bunun yanı sıra, bölgesel ticaretin güvenliğini güçlendirmek amacıyla stratejik ticaret yönetimine, uzay alanındaki gelişmeler doğrultusunda bilim, teknoloji ve inovasyon işbirliğine ve sürdürülebilir orman yönetimine öncelik veriliyor. Ayrıca dijital yeteneklerin hareketliliğinin artırılması, dijital ekonominin geliştirilmesi ve mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin desteklenmesi amacıyla ASEAN içindeki işbirliğinin güçlendirilmesi hedefleniyor. Kritik mineraller ve yaratıcı endüstriler de [2] zirvede öne çıkan diğer stratejik işbirliği alanlarını oluşturuyor.

ASEAN’ın belirlediği tüm bu hedefleri iki temel amaç altında toplamak mümkün. İlk amaç, örgütün kendi içindeki ekonomik dayanıklılığını artırmak. Dijital ekonomi çerçevesinin geliştirilmesi ve küçük ve orta ölçekli işletmelerin güçlendirilmesi bu kapsamda öne çıkan başlıkları oluşturuyor. İkinci amaç ise küresel rekabetin ve belirsizliklerin arttığı bir ortamda ASEAN’ın dış kaynaklı risklere karşı dayanıklılığını güçlendirmek. Bu doğrultuda stratejik ticaret yönetiminin geliştirilmesi ve kritik minerallerin sunduğu imkanlardan daha etkin yararlanılması yoluyla bölgenin sürdürülebilir büyümesinin uzun vadede güvence altına alınması hedefleniyor.

İlk amaç kapsamında özellikle yapay zekaya yapılan vurgu dikkati çekiyor. ASEAN üyesi ülkeler arasında dijital gelişmişlik düzeyi, yapay zekaya hazırlık kapasitesi ve bu alandaki düzenleyici yaklaşımlar bakımından önemli farklılıklar bulunuyor. Buna rağmen, yapay zekanın bölge genelinde kapsayıcı, sürdürülebilir ve ekonomik dayanıklılığı destekleyen bir büyüme anlayışıyla kullanılmasına öncelik veriliyor. İkinci amaç kapsamında ise kritik minerallerin öne çıkması önem taşıyor. Son yıllarda artan ABD-Çin gerilimi ve bu gerilimin uluslararası ticaret üzerindeki etkileri, Güneydoğu Asya ülkelerini de yakından ilgilendiriyor. Bu çerçevede, bir ASEAN Kritik Mineraller Stratejisi oluşturulmasının hedeflenmesi, bloğun kritik minerallere verdiği önemi somut biçimde ortaya koyuyor.

Tüm bu somut, hedefe yönelik ve uzun vadeli çözümler isteyen konulara yoğun mesai harcanarak hazırlanmış bildirilerin yanında, ASEAN’ı son yıllarda oldukça zorlayan Myanmar krizi de temel sorunlardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Bu konudaki bildiriye bakıldığında, bir yandan Myanmar’ın ASEAN’ın ayrılmaz bir parçası olmaya devam ettiği ifade ediliyor, diğer yandan ASEAN’ın krize barışçıl ve kalıcı bir çözüm bulunması konusunda Myanmar’a destek verme yönündeki süregelen kararlılığı vurgulanıyor. Tüm bu vurguların Myanmar’daki krize etkisinin ne kadar zaman alacağı öngörülemese de hem ASEAN’ın devam eden çabası hem de Myanmar tarafından bu çabaya karşılık atılan bazı adımlar sürece dair umutların korunması gerekliliğini gösteren gelişmelerdir.

Büyük güç rekabeti ve ASEAN’ın rolü

Sonuç olarak, Manila’daki zirvede ortaya çıkan tabloyu 33. APEC Ekonomi Liderleri Toplantısı ile birlikte değerlendirdiğimizde, Asya-Pasifik bölgesinin mevcut dönemdeki temel dinamiğini daha net görebiliyoruz. Küresel ölçekte artan büyük güç rekabeti, Asya’nın farklı alt bölgelerinde giderek daha fazla hissediliyor. Bu gelişmeler karşısında ASEAN ise bölgesel belirsizliklere ve dış kaynaklı risklere karşı dayanıklılığını artırmak amacıyla kendi işbirliği mekanizmalarını güçlendirmeye odaklanıyor.

Zira hem ticari ve ekonomik açıdan hem de askeri-güvenlik ilişkileri bakımından Çin ve ABD, Güneydoğu Asya için güncel durum itibarıyla aralarında tercih yapılabilecek aktörler değildir. Bu nedenle Güney Çin Denizi ve Myanmar gibi oldukça çetrefilli konularda çok somut çözüm ve ilerleme adımları görülemese de ASEAN bu büyük güç rekabetini yönetmedeki performansı sayesinde bölgede önemli bir pozisyonu elinde bulunduruyor.

Son olarak, Türkiye’nin Güneydoğu Asya politikası bağlamında tablonun bize neler söylediğine bakalım. Türkiye’nin bu yıl içinde ASEAN Diyalog Ortağı statüsü kazanması, 2019 yılında ilan edilen Yeniden Asya Girişimi’nin en somut çıktılarından ve kazanımlarından biridir. Bu doğrultuda, giderek artan büyük güç rekabetinin özellikle orta ölçekli ülkeler üzerindeki baskıyı daha gözle görülür hale getirmesi bir fırsat olarak da okunabilir.

Bu çerçevede, Türkiye’nin Endonezya ve Malezya ile sahip olduğu güçlü ve kapsamlı ilişkiler, ASEAN’ın diğer üyeleriyle de işbirliğini geliştirmesi açısından önemli fırsatlar sunabilir. Ankara’nın bu diplomatik zemini bir avantaja çevirip benzer orta ölçekli güçlerle ortaklıklarını genişleterek küresel siyasette daha sistematik bir ağırlık kazanması, Türkiye için daha geniş kapsamlı bir Asya siyasetinin hem en sağlam dayanağını hem de kurumsal yol haritasını oluşturabilir.

[1] ASEAN Secretariat, Chairman’s Statement on the ASEAN Leaders’ Meeting (Jakarta: ASEAN Secretariat, April 24, 2021), https://asean.org/wp-content/uploads/Chairmans-Statement-on-ALM-Five-Point-Consensus-24-April-2021-FINAL-a-1.pdf.

[2] Burada sıralanan tüm bu konu başlıklarının bildirilerine https://asean2026.gov.ph/ adresinden erişilebilir.

[Doç. Dr. Hatice Çelik, Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Asya Çalışmaları Anabilim Dalı Başkanı ve ASEAN Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürüdür.]

* Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.