Çekirdek aileye sıkışan yaşamlarımız ve her anı verimlilikle ölçen performans odaklı sistem, ebeveynliği tarihte hiç olmadığı kadar ağır bir yüke dönüştürdü. Artık sadece çocuk büyütmüyor; onları geleceğin rekabetçi dünyasına hazırlama kaygısıyla kendi sezgiselliğimizden uzaklaşıyoruz. Geleneksel ebeveynlikte kuşaktan kuşağa aktarılan deneyim ve sezgilerin yerini bugün uzman tavsiyeleri, kusursuz ebeveynlik beklentileri alıyor ve bazen çocuk yetiştirmek giderek daha karmaşık hale geliyor. Peki, ebeveynler ne yapmalı? Gelişim Psikolojisi Bilim Uzmanı Sinem Özen Canbolat ile bir araya geldik ve bugünün kaygılı ebeveynliğinin kaynağını, geleneksel ebeveynliği ve çocukla birlikte büyümenin mümkün olup olmadığını konuştuk…

Bizlerin yetişme döneminde ebeveynlik bir performans değilse de bizler hep performansa göre değerlendirildik. Eğitim sistemimiz performansa dayalı bir sistemdi. Rekabet donanım ve bilgi üzerindendi. Zihinsel gücün getirdiği başarı her şeyin ötesinde önemseniyordu. Rekabetçi eğitim ve çalışma ortamı bizi hep “daha” olmaya yönlendirdi. “Yaparak” değer görmüş bir nesiliz biz. Sistem de bizi sürekli “yapma” haline yönlendirdi. Hayatımızdaki durma ve dinlenme anları “boş” vakit diyerek değersiz kılındı. Bu nedenle, çocuk yetiştirmeyi de “olma” halinden “yapma” haline dönüştürdük. Doğum bile bir performansa dönüştü. Kim en normal doğumu yapıyor, kim en güzel ve bakımlı doğuma giriyor, kim en donanımlı ekip ile çalışıyor, kim en çok emzirebiliyor… Sanki akışta olan ne ise onunla uyumlanıp akmak yerine, hep bir şeyleri oldurmaya ve kontrol etmeye yöneldik. Bebek daha altıncı ayına geldiğinde İngilizce eğitim vermenin ve üç yaşında üç ayrı kursa göndermenin onu daha güçlü kılacağı sanrısına girdik. Tabii tek neden bu değil. İçinde bulunduğumuz dönemin de ebeveynleri bu hale iten genel bir yapısı var. Mesela, evlerde çok daha zayıf bir ilişki ağı içinde yetişiyor çocuklar. Zayıflık hem ilişki sayısında hem de ilişki gücünde. Sayı, büyük ailelerden çekirdek ailelere bölündüğümüzde azaldı. Çocuğun evinde faydalanabileceği bakım vereni ve oyun arkadaşı azalınca, onun her anının sorumlusu sadece ebeveynmiş gibi bir durum ortaya çıktı. Bu ebeveynleri yorgun da düşüren bir durum. Yirmi dört saat boyunca çocukla evde baş başasanız, sıkılma anlarında da sürekli size geliyor ve sizi talep ediyorsa, bu anları doldurma konusunda kendinizi sorumlu hissedebilirsiniz. Bunun yanı sıra dediğim gibi ilişkinin niteliği de zayıfladı çünkü artık çocuklar için değil, ebeveyn için de onu haz ve konfora çeken, çokça uyaran dolu bir hayat var. On yıllar boyunca haz ve konfor ile beslenen bir bireyselleşmeye yönlenmiş nesilleriz biz. Dolayısıyla, çocuk ile bütünleşmekte alan açmaya zorlanıyor, bireyselliğimizden vazgeçemiyor bazen de çokça dikkatimizi dağıtan uyaranların ortasında oluyoruz. Belki bu nedenle de çocuğun anlarını, tıpkı bizim hayatımızın haz, konfor ve uyaranlarla doldurulduğu gibi, doldurmak istiyoruz. Değersiz kılınan o “boş” anlara tahammülümüz olmadığı için de sıkılmalarına izin vermiyoruz.

Yanlış anlaşılmasın, tüm bunlar ebeveynin bir başına gerçekleştirdiği durumlar değil. Aslında sanayi devriminden sonraki gelişmeler böyle bir toplum ve böyle bireyler yarattı. Maalesef farkındalığı olan bir ebeveyn olsak dahi, bu sistemin çarklarında olduğumuz için içinden çıkmakta zorlanıyoruz. Örneğin, hadi önerildiği gibi çocuğumuzun sıkılmasına izin verelim desek, çocuk doğanın içinde yaşamadığı, dört duvar kimyasal evlere hapsolduğu için bu durum bir krize dönüşebiliyor. Bunun bir sonucu olarak da, özellikle daha ileri yaş gruplarında doğrudan ekran ile temasa kayıyor. Yani, aslında sistem de “boş” anları ve “sıkılma” ile içe dönülen yaratıcı anları yok etti ve biz bu sistemin konfor alanında buna karşı koyamıyoruz. Son yıllarda dünyada ve ülkemizde süre giden pandemi, afet, savaş ve ekonomik zorluk gibi durumlar da genel olarak toplumun sinir sistemini yükseltmiş durumda. Sinir sistemi yükseldiğinde sakince yerinizde oturmanız ve sadece “olma” halinde kalmanız mümkün değildir. Sistem yüklü olduğundan, sizi savaşmaya ya da kaçmaya, yani başka bir deyiş ile hareket etmeye ve yapmaya yöneltir. Ebeveynler olarak duramamamızın ve bizim ya da çocuğumuzun her anını doldurmamızın bir nedeni de budur diyebiliriz. Sonuç olarak, çocuk yetiştirmenin bir performansa dönüşmesi ve her anın ebeveyn tarafından doldurulması, psikolojik ve sosyolojik olarak çok yönlü ve tek başına ebeveyne yüklenemeyecek kadar büyük bir resim.

Geleneksel ebeveynliğin yanlışları olabilir ancak doğrularını da görmek gerekir. Bugün “ilkel” diye nitelendirdiğimiz toplumlarda yetişen çocukların ruhsal olarak çok daha dayanıklı ve güvenli bağlanmış çocuklar olduğunu görüyoruz. Kimin ilkel olduğu gerçekten tartışmalı. Bilgiye ulaşmanın kolay olmadığı bir dönemde ya da toplulukta güvenilebilecek kaynak sezginizdir. Sezgisel güç, ya da kalp zekası da diyebiliriz, bizim çağ atladığımız bu dönemde elimizde kalan en önemli güç olacakken giderek zayıflatılmaktadır. Yapay zeka ile bilgi ve zihinsel performans anlamında rekabet edemeyecek insanoğlu ancak ve ancak bu kalp zekasını kullanarak bir fark yaratabilecektir. Bu nedenle, ilerinin “güçlü” diyebileceğimiz bireylerinin bugün bu geleneksel ebeveynliğin en sağlam becerisi olan sezgisel ebeveynlik ile yetiştirilmiş çocuklar olacağına inanıyorum. Bir çocuk ancak ve ancak içgüdü, sezgi ve kalp ile yetiştirilirse bu zekayı kullanabilir. Dolayısıyla, edindiğimiz yeni bilgi seviyesinde eksik olan kısmı köklerimizi reddederek değil, geleneksel ebeveynliğin bize bıraktığı bu değerli miras ile tamamlamalıyız.

Kendi iç sesimizi duyabilmek için içe dönmemiz, yani odağımız dış dünyadan bir miktar kesmemiz gerekir. Bunun için ilk adım da sıkıldığımız ve boşluğa düştüğümüz anda ilk haz noktasına -ki bu dönemde bu haz noktası yoğun olarak ekran ve teknolojidir- dönmeden durabilmektir. Ancak ve ancak durabildiğimiz an içeriye yönelen bir bakışa geçebiliriz. Tüm odağımız dışarıdaki bu madde dünyasında olduğu sürece orayla temas kurmamız çok zordur. İlk adımımız durmak olabilir ancak yavaş yavaş o içe bakışı destekleyecek deneyimlerin de örneğin bir terapi süreci ya da düzenli meditatif anlar oluşturmak gibi, takip eden bir adım olması ve en önemlisi “yapma” halinden çıkıp, anın için olanla gerçek bir yerden temas etmek sezgilerimizi fark etmemizi sağlayacaktır. Sezgi hayatın akışı ile uyumlanabildiğimizde güçlenir, çünkü o zaman bizden daha büyük olan bağlantısal bir alandan faydalanabiliriz. Önemi bir noktayı daha ifade etmeden geçemeyeceğim. Biz sezgisel bakımı, annelik işlevinin zayıflamasından dolayı da kaybettik. —Annelikten bahsederken, tüm bunlarda babanın bir rolü olmadığını ya da önemli olmadığını söylemiyorum ama tam da burada bahsetmek istediğim nokta daha çok annelik işlevi ile ilgili. Hepimiz bir anne ve bir babadan geliyoruz. Dolayısıyla, hepimizin tamamen dışarıdaki anne ve babamıza benzemeyebilen ama bir şekilde içselleştirdiği bir kadın ve içselleştirdiği bir erkek var. Özellikle son 250 yılda, bunca zaman acı çeken içimizdeki kadının değersizlik hissini onu bastırarak ve içimizdeki erkeğe yönelerek susturduk. Bu imkan bize sunuldu ve biz de onu kullanmaya razı olduk ama bunun bir bedeli oldu. Kadınlar toplum hayatı içinde erkeksileşirken annelikte de içsel kadını yerine içsel erkeği ile bakım verir oldu. Bebek ve çocuk bakımının doğallıktan çıkarak biberon, mama ve uyku eğitimleri ile “yap” haline dönmesi de biraz bundan. Çünkü dünya yaşamında dişi olan “uyumlanan” ve “bütünleşen” iken, erkek olan “ayrışan” ve “farklılaşan” dır. Biz içimizdeki kadının bütünleşen hali ile anneliğimizi yapmadığımızda, hep çocuğumuzu bağımsızlaşmaya yönelten, ayrışması için bir şeyler yapan annelere döndük. Bu da dışarıdan gelen bilgiler ve koşulların da bu durumu desteklemesi ile oldu. Ve doğal olarak, içsel kadının sezgiselliği bastırıldı. Bu yüzden, çalışmalarım büyük kısmını, özellikle annelerin bu sezgisel içsel kadınları ile yeniden bağlantı kurabilmeleri üzerine yürütüyorum.

Sınır çocuk yetiştirmede en önemli ebeveynlik becerilerinden biri. Çocuk yetiştirmenin bir kıyısı ilişki kurmak ise, diğer kıyısı da sınır koymaktır. Bu kadar temas ve iç içelik içinde çocuğun ebeveyninden ayrışacak dış dünyaya organik bir şekilde yönelmesi zorlaşıyor ve bu yapışıklık çift taraflı bir hapishaneye dönebiliyor. Burada yapılması gereken ebeveynin sevgisine sınır koyması değil, sınırsız ve koşulsuz bir sevgi ile çocuğuna liman olurken ona açılacak bir deniz sunması olacaktır. Maalesef sorun da burada başlıyor. Daha önce bahsettiğim gibi, çocuk bir ilişkiler denizinde değil ise çevresinde doğa ve ötekiler yerine sürekli bir dört duvar var ise işte zorunlu bir dünya sınırı ile karşı karşıya oluyoruz. Bu durumda birçok çocuk bu dünya denizini ekrana yönelerek buluyor. Özellikle de ebeveynlerin baktığı yönde de ekran varsa yani ebeveynlerin de hayatında ekran yoğunsa bu çok daha ağır bir şekilde yer buluyor. Bugünün ebeveyni sağlıksız bir biçimde ekranlardan eve sızan bu dünyaya bir alternatif sunamadığı ya da en azından süreklilik içinde sunamadığı için de yenik düşüyor. Sanırım şu andaki en büyük sorunumuz, sınırları kalkmış bir dünya içinde çocuğa sağlıklı sınırlar çizmeye çalışırken koca bir sistem ve dünyayı karşımızda bulmamız ve tüm dünyada sorun yeni olduğundan yeterli hızda gelişmeyen sosyal ve eğitim politikaları nedeniyle de bu savaşta yalnız olmamızdan kaynaklanıyor. Dolayısıyla, ebeveynlere tavsiyem, içi içe olmaktan sağlıklı sınırlara geçişi kendileri için daha çok doğa, daha geniş ve güvenli bir komün yaratarak bulmaları olacaktır.

Zorlandığımız yerlerde çoğu zaman hakikat ile temas etmek yerine farklı savunma mekanizmalarına yöneliriz. Bazen bastırırız, bazen ötekini suçlarız, inkar ederiz, idealize ederiz, iyiyi ve kötüyü katı sınırlarla birbirinden ayırırız, geçiştiririz… Aslında bunlar belki o anda ayakta kalmamızı sağlar belki de çok erken dönemde öğrendiğimiz hayatta kalma yöntemleridir ancak artık işlevsel değildir. Bizi ruhsal olarak büyümekten alıkoyar. İşte tam da bu noktada, artık işlevsel olmayan bu örüntülerden çıkmak için kendi gerçeğimiz ile yüzleşmemiz gerekir. Yoksa, çözülmemiş meselelerimizi çocuklarımıza aktarmamız kaçınılmazdır. Bu yüzden burada önemli olan yüzeyde kusursuz bir ebeveynlik yapmaya çalışmak değil, zaten hayatın kendisinin kusurlu olduğunu kabul etmek ve bu kusurluluğun içinde gerçekten büyüyebilmek için içimizde çocuk kalmış tarafımızın zorlanmaları ile temas etmemizdir. Ebeveynler kendi ruhsal konumlarının ve hatta anne baba olarak ilişkilerin bir yansımasını çocuklarında görebilirler. Elbette, çocukta olan her şey tamamen onlarla ilgili değildir ancak çocuğun yaşadığı zorlanmalar içinde bulunduğu bu üçgenin bir yansıması da olabilir. İşte bu farkındalıkla baktığımızda önce idrak etmemiz, temas etmemiz ve yeterince temas ettiğimizde de dönüştürmemiz mümkün olur. “Beni Büyüten Çocuk” böyle bir bakış açısından, yani bir çocuk aldığı bakımın içinde büyüyüp filizlenirken, ebeveyni de kendi benliğinde olanlarla ilgili farkındalığa çağıran bir mercekle yazıldı. Belki içinde bağlanmaya, sınır koymaya, sakinleştirmeye, ayrışmaya, kısacası bir çocuğu büyütürken merak ettiğimiz birçok konuya değiniyor ama bu konulara genel reçeteler yazmak yerine, her soru da ebeveynleri de, kendinde olanları ve aile dinamiklerini merak eden bir yerden temas etmeye davet ediyor.

Değerli HTHayat okurları,

HTHayat ekibi olarak haber değeri taşıyan, herkesin kendine dair bir şeyler bulacağı içerikleri sizlere ulaştırmak için çalışıyoruz. İçeriklerimiz ile ilgili eleştiri, görüş, yorumlarınız bizler için çok önemli. Fakat karşılıklı saygı ve yasalara uygunluk çerçevesinde oluşturduğumuz yorum platformlarında daha sağlıklı bir tartışma ortamını temin etmek amacıyla ortaya koyduğumuz bazı yorum ve moderasyon kurallarımıza dikkatinizi çekmek istiyoruz. Sayfamızda Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına ve evrensel insan haklarına aykırı yorumlar onaylanmaz ve silinir. Okurlarımız tarafından yapılan yorumların, (yorum yapan diğer okurlarımıza yönelik yorumlar da dahil olmak üzere) kişilere, ülkelere, topluluklara, sosyal sınıflara ırk, cinsiyet, din, dil başta olmak üzere ayrımcılık unsurları taşıması durumunda editörlerimiz yorumları onaylamayacaktır ve yorumlar silinecektir. Onaylanmayacak ve silinecek yorumlar kategorisinde aşağılama, nefret söylemi, küfür, hakaret, kadın ve çocuk istismarı, hayvanlara yönelik şiddet söylemi içeren yorumlar da yer almaktadır. Suçu ve suçluyu övmek, Türkiye Cumhuriyeti yasalarına göre suçtur. Bu nedenle bu tarz okur yorumları da doğal olarak hthayat.haberturk.com yorum sayfalarında yer almayacaktır.

Ayrıca hthayat.haberturk.com yorum sayfalarında Türkiye Cumhuriyeti mahkemelerinde doğruluğu ispat edilemeyecek iddia, itham ve karalama içeren, halkın tamamını veya bir bölümünü kin ve düşmanlığa tahrik eden, provokatif yorumlar da yapılamaz. Yorumlarda markaların ticari itibarını zedeleyici, karalayıcı ve herhangi bir şekilde ticari zarara yol açabilecek yorumlar onaylanmayacak ve silinecektir. Aynı şekilde bir markaya yönelik promosyon veya reklam amaçlı yorumlar da onaylanmayacak ve silinecek yorumlar kategorisindedir. Başka hiçbir siteden alınan linkler hthayat.haberturk.com yorum sayfalarında paylaşılamaz. hthayat.haberturk.com yorum sayfalarında paylaşılan tüm yorumların yasal sorumluluğu yorumu yapan okura aittir ve hthayat.haberturk.com bunlardan sorumlu tutulamaz.

Yorum sayfalarında yorum yapan her okur, yukarıda belirtilen kuralları, Haberturk.com’da yayınlanan Kullanım Koşulları'nı ve Gizlilik Sözleşmesi'ni peşinen okumuş ve kabul etmiş sayılır. Bizlerle ve diğer okurlarımızla yorum kurallarına uygun yorumlarınızı, görüşlerinizi yasalar, saygı, nezaket, birlikte yaşama kuralları ve insan haklarına uygun şekilde paylaştığınız için teşekkür ederiz.