Bayburt’ta ilkbaharda toplanan evelik yapraklarına sarılan harçta ne kıyma var ne pirinç. Yaprağın içinde lor peyniri, kaymak ve bulgur duruyor. Dolma sütle pişiyor, tepsi fırından çıkınca üzerine eritilmiş tereyağı dökülüyor.

Dolma denince çoğu sofrada akla biber, kabak ve asma yaprağı geliyor. Anadolu’nun yöresel mutfakları ve saray kayıtları ise başka bir liste çıkarıyor: kavun, ayva, dalak, kaburga, uskumru, hatta ekmek.

Osmanlı mutfağı üzerine çalışmalarıyla tanınan Priscilla Mary Işın, BBC’ye konuşurken Osmanlıların doldurma fikrine neredeyse takıntılı olduğunu söylüyor. Bu takıntının izi bugün bazı tariflerde bir coğrafi işaret belgesinde, bazılarında yalnızca bir yörenin bayram sofrasında yaşıyor.

Mancar sarması: Batı Karadeniz’de karalahanaya mancar deniyor. Zonguldak’ta bu yapraklarla hazırlanan sarmalar salçalı bir sosla sofraya geliyor. Tarif şehirden şehre değişiyor.

Ebegümeci sarması: Manisa mutfağının yöresel sarmaları arasında sayılıyor. Isparta’da da asma yaprağı ve lahananın yanında ebegümecinden sarma yapılıyor. Yapraklar sarılmadan önce kaynar suda yumuşatılıyor. Aynı yemek Balkanlarda da biliniyor. Bosna Hersek’te patates püresi ve yoğurtla sunuluyor.

Sivas salatalık dolması: Bu dolma taze salatalıkla yapılmıyor. Tarif, yörede “salata kurusu” ya da “salata kurutması” adıyla bilinen malzemeyle hazırlanıyor.

Diyarbakır kuru dolması: Kurutulmuş patlıcan ve biberle yapılan, coğrafi işaretli bir dolma. Harçta yine tescilli Karacadağ pirinci ve Karakaş ırkı koyunlardan elde edilen kuzu kıyması var. Ekşiliği sumak suyundan geliyor.

Şalgam dolması: Bu dolmada sebze oyulmuyor. Şalgam dilimlenip kısa süre haşlanıyor, kıymalı köfte iki dilimin arasına yerleştiriliyor. Ardından salçalı suyunda, kısık ateşte pişiyor. Kış sofralarına uygun bir tencere yemeği.

Kavun dolması: Bu tarifin kaynağı saray mutfağı. İçi oyulan kavun kıyma, pirinç, badem, çam fıstığı ve kuş üzümüyle dolduruluyor ve fırında pişiriliyor. Tatlıyla tuzluyu aynı tabakta buluşturan yemek uzun süre unutulmaya yüz tutmuştu.

Ayva dolması: İki farklı yorumu var. Şekerli versiyonda ayvalar pirinç ve kuş üzümüyle dolduruluyor, harç kişniş, tarçın ve şekerle tatlandırılıyor. Pekmezli versiyonda içte et ve bulgur bulunuyor. Pekmez, elma ve sarı erik dolmalarının etli çeşitlerinde de kullanılıyor.

Kaburga dolması: Kuzu kaburgası kuzu eti, pirinç ve bademle dolduruluyor. Yemek iki şehrin tescil belgesinde yer alıyor: Mardin kaburga dolması 2009'da, Diyarbakır kaburga dolması 2021'de coğrafi işaret aldı. Diyarbakır’da kaburga dolması bayram sofrasıyla özdeşleşmiş durumda. Lice’de bayramın ilk günü mutlaka yapılıyor.

Mumbar dolması: Bağırsağın doldurulmasıyla yapılıyor ve tarifi yöreden yöreye değişiyor. Doğu Anadolu’da kuzu ve koyun bağırsağı kullanılıyor. Sivas’ta ise ineğin kalın bağırsağı tercih ediliyor ve hazırlık saatler sürüyor. Kahramanmaraş ve Çorum’da yemeğin adı “mimbar”. Kokoreçle sık karıştırılsa da mumbarın dokusu çok daha dolgun ve içli.

Ciğer sarma: Edirne ve Trakya’da kap görevini kuzu gömleği üstleniyor. Kuzu gömleği, hayvanın iç organlarını saran ince yağ zarı. Kuzu ciğeri, pirinç, soğan, dolmalık fıstık ve kuş üzümüyle hazırlanan harç bu zara sarılıp fırına veriliyor. Pişerken eriyen yağ harcın içine işliyor.

Uskumru dolması: Balığın kılçıkları, derisi yırtılmadan baş tarafından bütün olarak çıkarılıyor. Soğan, kuş üzümü, tarçın ve karanfille hazırlanan harç derinin içine dolduruluyor. Balık daha sonra yumurtaya bulanıp kızartılıyor. İstanbul mutfağının en zahmetli tariflerinden biri. Ermeni mutfağında ise Paskalya sofrasının vazgeçilmezi.

Ekmek dolması: Listenin en sade, belki de en cesur örneği Ege’den geliyor. Dolmalık ekmeğin üstünden bir parça kesiliyor, içi kıyma ve kavurmayla dolduruluyor. Ramazan’da iftar sofralarının en çok beklenen yemeklerinden biri.